Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Դաւիթ Դ. Վաղարշապատեցի

1645. Էջմիածինի Նորոգութիւն

Դավրիժեցին աղիողորմ շեշտերով կը նկարագրէ Էջմիածինի մայր տաճարին այն օրուան վիճակը, եւ կարեւոր կը սեպենք զայն քաղել, իբրեւ մտադրութեան արժանի պատմական պարագայ մը։ Պէտք է նախ յիշենք, որ ինչ ինչ կտորներ բռնի քանդուած ու տարածուած էին (§ 1610), եւ հարկաւ հետզհետէ մեծցած էին պատառուածները եւ լքուած շէնքը հետզհետէ վնասներ կրած էր։ Դուրսի կողմէն կաթողիկէին կամ գմբէթին գագաթը ինկած էր, տանիքին եւ չորս կողմի պատերուն քարերը քանդուած եւ թափուած էին, յատակներու քարերը փշրուած եւ ծակոտուած, լուսամուտներուն վանդակները պակսած, այնպէս որ ներսի կողմէ թռչուններուն ծռտովք եւ ծըղովք եւ այլ գռեխովք լեցուած էր, զեռուներու եւ սողուններու որջ դարձած, եւ աղտեղութեանց համբարնոց եղած։ Մայր տաճարին բակը աւերակներով եւ աւելորդներով հետզհետէ դիզուած էր, եւ հողն ու մոխիրը եւ աղիւսը մինչեւ եօթը կանգուն բարձրացած՝ գոցած էր տաճարին վարի մասերը եւ շուրջանակի եղող աստիճանները։ Ծածկոց եւ զարդ չէր տեսնուէր բնաւ եկեղեցւոյն մէջ, եւ ոչ ալ կանթեղ կամ մշտավառ լոյս, այնպէս որ հազիւ թէ այլազգի մահմետական ոմն վառէր զճրագ ձեթոյ եւ դնէր ի վերայ բեմին, եւ այն եւս երբեմն երբեմն։ Իբրեւ սպաս ալ բան մը չկար, ոչ գիրք, ոչ զգեստ եւ շուրջառ, ոչ բուրվառ եւ խունկ, եւ ոչ ուրիշ կարեւորներ։ Աւանդատունն ալ գրեթէ դատարկուած էր, զի ինչ որ կար՝ կաթողիկոսներ վաճառելով եւ գրաւ դնելով վատնեալ էին, խաչ եւ սկիհ եւ բուրվառ եւ շուրջառ եւ ամենայն ինդ, եւ վերջին աջերն ալ Մելքիսեդեկ մեկնելէն առաջ փոխառութեան համար գրաւի էր տուած (§ 1634)։ Տաճարին շուրջը եղող բնակութեան շէնքերն ալ աւերեալ եւ ի վերայ միմիանց փլուզեալ էին (ԴԱՎ. 233)։ Կաթողիկոսներ Երեւան կը բնակէին, եւ վանքին մէջ մնացած էին միայն քանի մը հատ սեւագլուխ սինլիքորք եւ գռեհիկք, որոնք որպէս զգեղական հողագործս վարնորդ մշակօք ատեն կանցնէին, եւ անոնք իսկ զաւուրս զբաղմունս՝ շրջակայ գիւղերու մէջ կը շրջէին (ԴԱՎ. 234)։ Մովսէս Տաթեւացի գործի ձեռնարկելով նախ բակին դիզուած աւելորդը ջանաց վերցնել տալ, եւ գործը դիւրացնելու համար օգտուեցաւ գետին ջուրէն, զոր կապեցին ի կողմն ինչ, եւ փորուած մասը հոսանքին տուին, որ հողը կը տանէր եւ քարը կը մնար, եւ այսպէս եղեւ հարթյատակ գետին, եւ քարերը հետզհետէ իրենց տեղերը շարուեցան պատերուն վրայ։ Անկէ ետքը գմբեթն ու տանիքընորոգեցին, քանդուած եւ պակսած սալերը լրացնելով։ Այդ առթիւ կը յիշուին տաճարին չափերը, ներսի կողմէն, պատերէն զատ, 50 կանգուն երկայնութիւնը, 48 կանգուն լայնութիւնը եւ 35 կանգուն բարձրութիւնը մինչեւ կաթողիկէին պորտը (ԴԱՎ. 235)։ Անկէ վերջ շրջապատ պարիսպ մը կանգնեցին ի հոգոյ տաճարին պատերէն՝ արեւելքէն ու արեւմուտքէն 63 կանգուն, եւ հիւսիսէն ու հարաւէն 56 կանգուն հեռու, եւ ութը բուրգեր կամ աշտարակներ անկիւնները եւ մէջտեղները։ Պարիսպին ներսի կողմն ալ՝ արեւմտակողմը շինուեցան դարպասք եւ տունք այսինքն է պաշտօնատուն եւ հիւրանոց, հիւսիսակողմ եւ արեւելակողմը խցեր ի բնակութիւն միաբանից, եւ հարաւակողմ սեղանատուն, փռնատուն, տնտեսատուն, եւ համբարանոցներ։ Այս ամէն մասերը շինուեցան լըխտեալ քարիւ եւ թրծեալ աղիւսով, կրով եւ բռով եւ վայելուչ յօրինուածով (ԴԱՎ. 234)։

« 1644. Մովսէսի Ձեռնարկները   |   1646. Գործակիցներ և Նպաստողներ »
© Gratun.org