Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Դաւիթ Դ. Վաղարշապատեցի

1648. Հարկին Վերջանալը

Կատարեալ եկեղեցական անիշխանութեան տարի մը կրնանք ըսել 1628 տարին, երբ Մայրաթոռը ըստ ամենայնի անտէր եւ անտէրունջ վիճակ մը ունէր պաշտօնապէս, թէպէտ իարպէս Մովսէսի խնամքի ներքեւն էր, բայց նա կաթողիկոս չէր։ Իսկ կաթողիկոսութեան անուն կրողներէն մէկը զառամած՝ ձեռնթափ կապրէր Ասպահան, միւսը փախստական՝ առանձնացած էր Վան։ Մովսէս, կաթողիկոսութեան թեկնածու չէր, բայց սրտացաւ հոգածութեամբ պէտք եղած ջանքերը կընէր Էջմիածինը վերականգնելու։ Այս կողմէ յատուկ մտադրութեան կէտ մը դարձած էր տարեկան 100 թումանի տուրքը, որ չվճարուելով բարդուած էր, եւ պարտքը կը մնար միշտ, թէպէտեւ պաշտօնապէս պարտական մը չէր մնացած մէջտեղ։ Մովսէս դիմեց Շահաբասի սիրական խղճոյ Նազարի, եղանակ մը գտնելու համար, բայց նա խորհուրդ տուաւ պատեհ առիթի սպասել, դիտել տալով թէ այս թագաւորս յոյժ արծաթասէր եւ ագահ է, յայդքան շահուց արծաթոյ ոչ ցանց առնէ (ԴԱՎ. 236)։ Ճիշդ այդ օրերուն տեղի կունենայ Շահաբասի մահը Ֆահրապատի մէջ, որ Դավրիժեցին 1629 յունուար 7-ին կը դնէ (ԴԱՎ. 237), սակայն օտար պատմագիրներ 1628-ին կը դնեն (ՏՊԷ. 357)։ Դավրիժեցիին թուականը յայտնապէս գրիչի կամ գրչագիրի սխալանք է, զի ինքն իսկ, Շահաբասի մահուընէ ետքը ամիսս ութ Մովսէսը արքունիքի մէջ դեգերած (ԴԱՎ. 237), եւ անկէ Երեւան եկած է, եւ զանազան գործեր կատարած ըսելէ ետքը, 1629 յունուար 13-ին զայն կաթողիկոս օծուած կը դնէ (ԴԱՎ. 2399)։ Շահաբաս իր որդիները կասկածով մեռցնել կամ կուրցնել տուած էր, որով իրեն յաջորդեց Սամ-Միրզա թոռը, որուն անունը Սէֆի փոխուեցաւ Սէֆեանց հարստութեան նախահայրին անունովը (§ 1521), եւ եղաւ ու կոչուեցաւ Շահ-Սէֆի, կամ Շահսէֆի, (ԴԱՎ. 237)։ Նազար եւ Ջուղայեցիք պարագայէն օգտուելու համար սըրընթաց փայեկաւ Մովսէսը Ասպահան հրաւիրեցին, որովհետեւ նոր գահակալութեանց առիթով մեծ շնորհներ ընդունելու պատեհն էր, սկուտեղամբ զուտ ոսկի դահեկան, եւ այլեւս ինչս պատուականս ընծայ, պատրաստեցին, նախարարներն ալ շահեցան պատեհ միջոցներով, եւ ամիսս ութ (ԴԱՎ. 237) բազմաերկ աշխատութեամբ եւ յոյժ բազում գանձս ծախսելով, իբր թէ հազար թուման (ԴԱՎ. 239), յաջողեցան ստանալ զթագաւորական նոմոս, որով կը ներունէր եւ կը ջնջուէր Էջմիածինի վրայ ծանրացող հարիւր թումանի տարեկան տուրքը։ Ասոր վրայ Մովսէս ու Հայ իշխաններ բոլոր պետական պաշտօնատուները շրջելով, այնքան աշխատեցան, մինչ զի յամենայն մատենից, ուր եւ գրեալ կայր բանն այն, յամենայն հանեալ արտաքսեցին (ԴԱՎ. 238)։ Այսպէս թագաւորական կնքով, ազդու եւ հատու բանիւ, ոչ միայն ջնջեցին զհարիւր թուման մուղադէն, այլեւ ստացան զհրաման կաթողիկոսութեան Մովսէսի վարդապետին ըստ հայցուածոց ամենայն ազգին Հայոց (ԴԱՎ. 239)։ Այս կէտէն սկսելով կերպարանափոխ կըլլայ Հայոց հայրապետութեան եւ կաթողիկոսութեան Մայրաթոռին վիճակը, եւ գրեթէ դարագլուխ մը կը կազմուի ազգային եկեղեցւոյ համար, եւ մենք այդ կէտերը կը վերապահենք պատմել Մովսէս Գ. կաթողիկոսին անունին ներքեւ։

« 1647. Սահակի Փախուստը   |   1649. Վարդապետներ և Աղթամար »
© Gratun.org