Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Դաւիթ Դ. Վաղարշապատեցի

1652. Փարիացիք և Արփայեցին

Շահաբասի վրայ խօսած ատենիս առիթ ունեցանք յիշել թէ հակառակ կիրքերու եւ հակառակ ձիրքերու տէր անձ մըն էր, արգասաբէր եւ բռնաւոր, անողորմ եւ գթած, լայնախոհ եւ կարճամիտ միանգամայն, եւ իրաւամբ հակասական գործեր կը պատմուին իր վրայ։ Յիշեցինք եւս թէ ծպտեալ պատմելու սովորութիւն ունէր, եւ այդ պարագաներուն մէջ թէ վեհանձն եւ թէ փոքրոգի գործեր կը կատարէր անխտիր։ Դէպ եղաւ որ 1620-ին ծպտեալ կը պատէր Փարիա եւ Բուրվարի գաւառներու Հայ գաղթականներուն մէջ։ Այնտեղ Հայ կնոջմէ մը գանգատ կը լսէ թագաւորին դէմ, զիրենք իրենց հայրենիքէն հանելուն համար. Աւետիս քահանայի մըն ալ իսլամութիւն առաջարկելով խիստ պատասխան մը կընդունի։ Սաստիկ զայրանալով, նոյն տեղ քահանային գլուխն կացինով կը զարնէ եւ անզգայ վիճակի մէջ թլփատել կու տայ։ Եւ ոչ այսչափ միայն, այլ եւ սաստիկ հրաման կը հանէ յիշեալ գաւառներուն բոլոր Հայերը իսլամացնել եւ թլփատել (ԴԱՎ. 124)։ Ասոր վրայ ամէն կողմ անողորմ գործադիրներ կը յղուին։ Հայերէն մէկ մասը կը ցրուին ամայի լեռներ ու ձորեր, մէկ մասը յակամայից յանձնառու կը լինին, բայց շատերու վրայ բռնի կը գործադրուի թլփատութիւնը՝ խոշտանգանքներու եւ հարուածներու ներք՞ կիսամահ վիճակի հասցնելէ ետքը։ Նոյն բանին կենթարկուի, Փահրան գիւղի տանուտէր Նուրիջանը, որ միայնակ կիրճի մէջ պահուըտելով, նետաձգութեամբ արգելած էր իր գիւղը թլփատելու եկող պաշտօնեաները (ԴԱՎ. 125)։ Երբոր լուր կը բերեն Շահաբասի թէ հրամանը գործադրուած է, թլփատել քահանաներու քառասունական ոչխար նուէր տալ կու տայ, եւ միանգամայն բազմաթիւ կարդացողներ կը ղրկէ, որ Փարիացի եւ Բուրվարեցի Հայերուն իսլամ կրօնքը սորվեցնեն, սակայն Հայեր ոչ հնազանդէին եւ բանավէճն լինէին, մինչեւ իսկ ի մոլլայիցն գերիս եւ զչորս սպանին, եւ այս շփոթ վիճակը տեւեց զամս երկու (ԴԱՎ. 126)։ Խղճալի կացութիւնը կը յուզէ Փարիայի Խոյիկեան գիւղը բնաւող Գրիգոր անուն անձ մը, բինկ Վայոցձորի Արփա գիւղէն, մարմնովն պարթեւահասակ եւ յաղթանդամ, սրտիւն արի, բանիւք եւ խելօք հանճարեղ, եւ հաւատովն հաստատ եւ ջերմագոյն անձ մը, որ միտքը կը դնէ վերջ տալ այդ կացութեան, եւ զանազան գիւղերէն գօթն հոգի ալ մէկտեղ առնելով Ասպահան կու գայ 1622-ին։ Ամէն միջոց գործածելով, աղաչանք եւ կաշառք, պատճառաբանութիւն եւ կարեկցութիւն, իշխաններէն քանիներ կը շահի, անոնց միջնորդութեամբ Շահաբասի աղերսագիրներ եւ դիմումներ կը կրկնէ՝ հնգիցս եւ վեցիցս եւ աւելի, մինչեւ որ նախ բերանացի եւ յետոյ գրաւոր հրաման կը ստանայ որ Փարիա եւ բուրվարի գաւառներու Հայերը համարձակ պաշտեսցեն զքրիստոնէութեան հաւատն իւրեանց (ԴԱՎ. 127)։ Գրիգոր Արփայեցի միանգամայն կը յաջողի եւս 1000 թուման գումարը հաւաքել եւ վճարել, զոր իբր տուգանք պահանջած էր Շահաբաս՝ շնորհուած ազատութեան փոխարեն, եւ զոր ուրախութեամբ տուին Փարիարցիներ եւ Բուրվարեցիներ, թէպէտ այդ երեսէն եղան չքաւորք եւ աղքատք կարի յոյժ։ Գրիգորի յաջողութիւնը դրացի Պարսիկներու թշնամութիւնը գրգռեց, որ մահմետական մը սպաննելով Գրիգորի պարտէզը թողուցին եւ զայն իբրեւ սպանիչ ամբաստանեցին, եւ ատեան քաշելով ուրացութիւնը իբրեւ ազատութեան պայման առաջարկեցին։ Բայց արիասիրտ իշխանաւորը հաստատութեամբ մերժեց, եւ յօժարակամ յանձնառու եղաւ գլխատմամբ նահատակուիլ (ԴԱՎ. 128)։ Գրիգոր Արփայեցիի նահատակութիւնը մերձաւոր հաշուով յարմար է դնել միեւնոյն 1622 տարին (ՆՈՐ. 434)։

« 1651. Նոր Վկաներ   |   1653. Մովսէս Կաթողիկոս »
© Gratun.org