Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Մովսէս Գ. Տաթեւացի

1654. Գահակալի Իրաւունք

Մովսէս կաթողիկոսը իր օծման թուականէն իբր գահակալ կը նկատենք, թէպէտեւ մենք ամէն առիթի մէջ գահակալի մը մեռնելէն կամ ժողովով մերժուելէն առաջ ուրիշ մը գահակալ ընդունելէ խորշած ենք։ Այս պարագայիս մէջ ալ գիտենք, թէ Դաւիթ Դ. Վաղարշապատեցին, որ վերջին գահակալն էր, տակաւին կենդանի էր Ասպահանի մէջ, երբ Մովսէս կօծուէր Էջմիածին։ Գիտենք եւս թէ կանոնական ժողով մը չգումարուեցաւ Էջմիածինի մէջ, կանոնապէս Դաւիթ գահընկեց հրատարակելու եւ Մովսէսը գահակալ հռչակելու համար։ Սակայն բացառիկ պարագաներ բացառիկ կնճիռներ բացառիկ կնճիռներ բացառիկ լուծում կը պահանջեն, եւ այս հանգամանքը կը ճշմարտուէր այդ միջոցին։ Տարի մը ամբողջ անցեր էր, որ աթոռը տիրապէս անտէրունջ էր։ Անիկա որ բուն գահակալ կը նկատուէր, սկիզբէն իվեր կամկար ու ապիկար, շատոնցուընէ իվեր իսպառ ձեռնթափ իննսնամեայ զառամեալ վիճակի մէջ, կապրէր հեռաւոր ասպահանի մէջ, եւ կար իբրեւ թէ չկար, ոչ իրաւունքին տիրութիւն կընէր եւ ոչ տիրութիւնը ընելու կարողութիւն ունէր։ Միւսն ալ՝ որ կաթողիկոսութեան իրաւունք էր առած փախստեան Մելիքսեդեկի կամքով միայն, ազգին ոչ մի բաժին կողմէն ընդունելութիւն չէր գտած, ամէնէն մերժուած էր, եւ միայն արքունական հրամանին վրայ կը հիմնուէր։ Սա ալ իւրովի փախած ու ձեռնթափ եղած ըլլալէ զատ, իր միակ ոյժն եղող արքունի հրամանն ալ կորսուած էր, Մովսէսին կաթողիկոսութեան Շահսէֆիէ հաստատուելովը։ Այս պարագաներ լուսաւոր կերպով կը հաստատեն թէ Մայրաթոռին նոր կազմակերպութիւն տալը անհրաժեշտ պահանջ էր, իսկական պարագաներէ առաջ եկած։ Միւս կողմէն դիւրութիւն եւ հնարաւորութիւն ալ չկար, զանազան երկիրներէ եպիսկոպոսներ եւ վարդապետներ եւ իշխանաւորներ հաւաքելով կանօնական ժողով կազմելու, եւ գահընկեցութիւն եւ գահակալութիւն վճռելու, եւ պէտք էր հնարաւոր եղած գործնական միջոցներով գոհանալ։ Պէտք եղած փաստերէն մէկն էր՝ կաթողիկոս կարծուողներուն գործնականապէս գահազուրկ նկատուիլը, եւ ընտրելի կաթողիկոսին գործնականապէս գահին տէր գտնուիլ։ Իսկ ժողովական որոշման տեղը կը բռնէր ընդհանուր կարծիքին առանց բացառութեան համամիտ եւ համակամ եւ համաձայն յայտնուիլը, ամէն կողմերէ գրաւոր դիմումներ հասնիլը, եւ ոչ մի կողմէ հակառակութիւն լսուիլը։ Այս պարագաները կշռադատելէ եւ ուսումնասիրելէ ետքը, մենք ալ վճռաբար կրնանք ըսել, որ եթէ ոչ նիւթապէս հաւաքուած ժողովով, ժողովական որոշման համահաւասար զօրութեամբ՝ ամենայն ազգ Հայոց, որք յԱրեւելս եւ յԱրեւմուտս կային, միաբանեցան թղթով եւ բանիւ, եւ արարին զՄովսէս վարդապետն կաթողիկոս, եւ հաստատեցին ի սուրբ աթոռն Էջմիածին (ԴԱՎ. 182)։ Ահա թէ ինչու իր օծման օրէն իբրեւ գահակալ կարձանագրէնք Մովսէս Գ. Տաթեւացի կաթողիկոսը։ Անոր մակդիր անունը ոմանք Սիւնեցի կը գրեն, հայրենական նահանգէն առնելով (ԱՐԱ. 231), ոմանք ալ Խոտանանցի գրեցին ծննդավայր գիւղէն առնելով (ՉԱՄ. Բ. 233), սակայն մենք կը պահենք Տաթեւացի կոչումը, իր առաջին գործունէութեան տեղէն առնուած (§ 1615), որ ծիսական կիրառութեամբ ալ նուիրագործած (ԺԱՄ. 591) եւ ըանդհանրացած է։

« 1653. Մովսէս Կաթողիկոս   |   1655. Սահակի Շարժումը »
© Gratun.org