Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Մովսէս Գ. Տաթեւացի

1656. Սահակի Ձախողիլը

Սահակ Վանէն եւ Պօղոս Կ. Պոլսէն գալով, իրարու միացան Տիարպէքիրի մէջ, ուր էր Խուսրէվ մեծ եպարքոսը, որպէս զի ստացուած հրովարտակին գործադրութիւնը հրամայել տան։ Այս անգամ Տիարպէքիրի իշխանաւորներէն Երեմիա եւ Մաքսուտ, եւ Վանեցի Ռուհիջան, եւ քաղաքին առաջնորդը Բարսեղ Ամդեցի՝ Սապիոնի աշակերտ եւ յաջորդը (§ 1584), ուրիշներով մէկտեղ սկսան Սահակէ խնդրել որ վտանգաւոր դիտումէն եւ Հայ եկեղեցւոյ մէջ հերձուած ստեղծելէն ետ կենայ, եւ խոստացան որ ի քաղաքաց կամ ի վանօրէից որում եւ հաճեսցի՝ ինքեան լիցի թեմօք եւ վիճակօք, եւ նուիրակ Էջմիածնի մի մտցէ ի նա, այլեւ տարին 500 ղուրուշ թոշակ վճարուի Էջմիածինէ։ Նոյն ինքն Մովսէս կաթողիկոսէ եւ Փիլիպպոս նուիրակէ ալ նամակներ հասան, թէ ուղղակի Սահակի գրուած եւ թէ բարեկամներու ուղղուած, Սահակը համոզելու համար։ Սակայն ամէն ճիգեր պարապի ելան, եւ Սահակ գրաւոր կերպով Խուսրէվ դիմեց հրովարտակին գործադրութիւնը պահանջելու, 10,000 ղուրուշ ալ տարուէ տարի տուրք խոստանալով։ Երբոր Բարսեղ եպիսկոպոս եւ իշխանաւորներ ալ մեծ եպարքոսին դիմեցին՝ Սահակի գործերն ու նպատակը բացատրելով, եւ ժողովուրդին գալիքը վնասները ցուցնելով, Խուսրէվ կը պատասխանէ. Անխելք Հայեր, ինչպէ՞ս մերժեմ, զի նոքա ի տարւոջն զ10,000 ղուրուշ յաւելուն ի գանձնակն, որուն կը պատասխանէ Ռուհիջան, որ եթէ Հայոց ազգը վասն գանձի վաճառասէր, ես 20,000 ղուրուշ տամ (ԴԱՎ. 186)։ Նկատողութեան արժանի է, թէ ինչ սկզբունքով կը տրուին եղեր պետական որոշումները։ Երբոր Խուսրէվ որոշումը կը յետաձգէ, Ռուհիջան դիտել կու տայ եւս, թէ ինչ միտքով արդեօք Սահակ, առանց նախապէս իրեն դիմելու, ուղղակի Կ. Պոլիս դիմած է։ Խուսրէվ իրօք կը սրտմտի, եւ Սահակը ատեն կոչելով կը սկսի յանդիմանել, թէ ինչու զինքն անարգելով ուղղակի թագաւորը ձանձրացնելու մարդ է ղրկած։ Իսկ երբ Սահակ գոհացուցիչ բացատրութիւն սը չի կրնար տալ, կը հրամայէ զրկողն ալ գացողն ալ դնել ի Ֆալախա եւ բրածեծ առնել։ Հրամանը կը սկսի գործադրուիլ անողորմ եւ ուժգին կերպով, եւ ըստ սովորութեան ուրացութիւնը կառաջարկուի իբրեւ ազատութեան պայման։ Այս անգամ գանգատաւորները վախնալով թէ Սահակ եւ Պօղոս կրնան տկարանալ, արծաթս բազումս խոստանալով եւ ցրուելով, եւ միջնորդներ ճարելով, կը յաջողին որ Խուսրէվ հրամայէ երկուքն ալ արձակել ի տանջանաց, եւ ի բաց վարել ի դրանէ դիւանին եւ այսպէս հարկանելով եւ ձաղելով դուրս կը հանուին։ Այս կերպով Սահակ եւ Պօղոս ոչ միայն նպատակներուն չհասան, այլ եւ ոչ համարձակէին շրջիլ ի մէջ մարդկանց վասն ամօթօյ (ԴԱՎ. 188)։ Սիմէոն Սեբաստացի՝ Կիլիկիոյ կաթողիկոս իր մէկ գրուածին մէջ Էջմիածինի կաթողիկոսները կը յանդիմանէ, թէ զՍահակ կաթողիկոսն եւ զՊողոս Վարդապետն տաճկըցնել տուիք, եւ ազգի տանջանօք հաւատոցն ուրացուցիք (04. ԱՐՐ. 746), սակայն Դավիժեցիին պատմութիւնը կը ստէ անոր ըսածը, մանաւանդ թէ նոյն իսկ Էջմիածինի կողմնակից ները վտանգին առջեւն առնելու աշխատած են։ Նոյնպէս անտեղի է նոր գրողի մըն ալ ըսելը, թէ եպարքոսը կաշառուելով Մովսէսի կողմնակիցներէն բրածեծ ըրաւ երկուքըն ալ, ստիպելով որ հաւատքն ուրանան, եւ թէ հազիւ կաշառքով ազատուեցան։ Զի ընդհակառակն Դավրիժեցիին պատմածին համեմատ, ուսկից նոր գրողն ալ իր ըսածները քաղել կը ցուցնէ (11. ԱՄՍ. 75), ազգին մէջ բաժանում եւ հերձուած ստեղծելու համար կաշառք խոստացողը ինքն Սահակն էր եղած, եւ իր ազատութիւնն ալ իր հակառակորդներուն միջնորդութիւնը ստացաւ։ Նոր գրողը այնպէս իմն կարծել կու տայ, իբր թէ Սահակի կաթողիկոսական իրաւունքը բռնաբարուած ըլլայ, մինչ այսպիսի իրաւունք մը չունէր Սահակ (§ 1654), եւ վերջին անգամ ալ հետապնդածը Մայրաթոռոյ գահակալութիւնը չէր, այլ Օսմանեան գաւառներուն մէջ, Կիլիկիոյ եւ Աղթամարի իրաւասութիւններէն դուրս մնացած մասերուն վրայ, հակաթոռ եւ բաժանեալ նոր կաթողիկոսութիւն մըն ալ ստեղծել։ Այդ դիտումին հանդէպ ալ Վանի եւ Տիարպէքիրի ազգայնոց կողմէն եղած ընդդիմութիւնը, Սահակին ամէնէն մերժուած եւ ամէնէն անարգուած ըլլալուն յայտնի ապացուցութիւնն է, եւ անբացատրելի կը դառնայ վերոյիշեալ նոր գրողին այսպիսի մէկու մը պաշտպանութիւնը ստանձնելը։ Սահակի արկածին պատմութիւնը փակելու համար աւելցնենք, թէ անոր իբր թուական կրնանք նշանակել 1630-ին սկիզբը ձմեռնային ամիսները, երբ Խուսրէվ Տիարպէքիրի մէջ կը ձմերէր։

« 1655. Սահակի Շարժումը   |   1657. Մովսէսի Գործերը »
© Gratun.org