Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Մովսէս Գ. Տաթեւացի

1660. Լեհացոց Համար

Ուրիշ պարագայ մըն ալ կար, որ Մովսէս կը ստիպէր Արեւմտեաններուն հետ յարաբերութեան մտնել։ Գրիգոր Կեսարացի, իր Կամենիցէ վտարուելէն (§ 1641) եւ Զաքարիա Վանեցիի պատրիարք ըլլալէն ետքը, Կեսարիա գացած էր, իր սեփական վիճակը (§ 1642), եւ հոն լսած էր Մովսէս Տաթեւացիին՝ իր նախկին ձեռնասունին (§ 1603) Մայրաթոռոյ կաթողիկոսութեան բարձրանալը։ Այդ առթիւ Գրիգոր Մովսէսն կը խնդրէր, որ բարձր հրամանաւ սուրբ Էջմիածնի եւ կաթողիկոսական իշխանութեամբ (ԴԱՎ. 284) Նիկոլը բանադրէ, զի նոր պարագայ մը վրայ եկած էր, որ Կեսարացին կաթողիկոսական բանադրանքի մըն ալ պէտքը կը զգար, իր արձակած բանադրանքին վրայ (§ 1641)։ Որչափ ալ Նիկոլ կարեւորութիւն չէր տուած Կեսարացիի բանադրանքին սակայն իր ժողովուրդին զգածուելուն եւ իրմէ զգուշանալուն վրայ, կը ստիպուէր ու կը պատրաստուէր անոնք շահելու համար 3000 ղուրուշ ժողովուրդէն ճանապարհածախս ստանալով, Իլվովէ մեկնիլ,Կոստանդնուպոլիս եւ անկէ Կեսարիա երթալու համար, որ տացէ մեղայ եւ առցէ արձակումն Կեսարացիէն։ Բայց Պրուսա հասած ատեն կը հանդիպի Արիստակէս Խարբերդցի վարդապետին, որ Կեսարացիին դէմ բարկացած էր, անոր փոխանորդներուն իրեն դէմ հանած հալածանքին համար (§ 1640), եւ Նիկոլ կը համոզէ թէ պէտք չունի Կեսարացիին երթալ, եւ թէ ինքն ալ կրնայ արձակել, որով Նիկոլ կը հաւանէր չերթալ, այլ միայն թուղթով արձակում կը խնդրէր պատճառելով թէ աստէն հիւանդացայ եւ անկեալ կամ ի մահիճս։ Կեսարացին կը հաւատայ կը խղճայ, կը գրէ թուղթ արձակման եւ օրհնութեան, եւ կը ղրկէ Պրուսա, եւ Նիկոլ զայն առնելով կը դառնայ Իլվով, ուր Իլվովցիք գիրը տեսնելով ուրախացան եւ միաբանեցան ընդ եպիսկոպոսին (ԴԱՎ. 205)։ Մինչ այս մինչ այն Կեսարացին լուր կառնէ, թէ խաբկանօք խլած է իրմէ արձակման թուղթը, ուստի իսկոյն կը փութայ նզովքը նորոգել եւ Իլվովցիներու ալ կը գրէ, թէ առաջին նզովքն եւ բանադրանքն կայ ի վերայ այդր եպիսկոպոսիդ (ԴԱՎ. 286)։ Ահա այդ առթիւ է որ աւելի հաստատութեան համար Մովսէսէ ալ կը խնդրէ կաթողիկոսական իշխանութեամբ Նիկոլը բանադրել։ Իրօք ալ Մովսէս՝ վստահ իր նախկին վարդապետին վրայ եւ համամիտ անոր ուղղութեան իսկոյն գրեաց գիր բանադրանաց եւ առաքեաց ի վերայ Նիկոլ եպիսկոպոսին (ԴԱՎ. 284)։ Մովսէսի բանադրանքը կարձակուէր 1629-ին, որ պապին ալ գրուած նամակին թուականը կը ցուցուի (§ 1659), եւ այդ զուգնդիպութիւնը կը բաւէ բացատրել թէ ինչ կրնար ըլլալ Մովսէսի նպատակը, եթէ իրօք գրած է այն նամակը, որուն մասին ստոյգ եւ վաւերական տեղեկութիւններ կը պակսին։ Մովսէսը ուզած է իր իշխանութիւնը պահել Արեւմուտք գտնուող Հայերուն վրայ, եւ ոչ թէ ինքզինքը հպատակեցնել Արեւմուտքի պապութեան ներքեւ։ Որովհետեւ բանադրանաց գիրին ետեւէն Լեհաստան կը ղրկէր Խաչատուր Կեսարացի վարդապետը, եւ քանի որ Նիկոյ կը յանդգնէր Կաթողիկոսական վճիռն ալ անարգել, Մովսէս պաշտօն կու տար նուիրակուին ընկենուլ զՆիկոլ ի պաշտամանէ (ԲՌՆ. 155) եւ Գրիգոր Կեսարացին ալ նուիրակը կը զգուշացէր, որ մի գուցէ թէ ընկալցի զՆիկոլն ի կարգս եւ ի պատիւ եպիսկոպոսութեան (ԴԱՎ. 286)։ Իլվովցիք բացարձակապէս դէմ դարձած էին Նիկոլի, եւ ոչ միայն իրմէ կը խորշէին, այլ եւ խորհէին դատաւորքն դնել զնա ի բանտի, եւ հանել ի նմանէ զաստիճան արքեպիսկոպոսութեան (ԲՌՆ. 22)։ Խաչատուր վարդապետն ալ, թէպէտ այր հեզ եւ հանդարտ եւ քաղցրաբարոյ (ԴԱՎ. 286), սակայն չկարենալով Նիկոլի նախատինքներուն եւ կաթողիկոսական հրամաններու դէմ ըմբոստանալուն, ինքն ալ անէծքը կը կրկնէր, որուն վրայ քաղաքին դատաւորներ եկեղեցին կը փակէին եւ դատաստանի կը նստէին Նիկոլը դատելու նուիրակին նախագահութեամբ։ Խաչատուր խնդիրին զայրանալը տեսնալով, հաշտելու եւ հաշտեցնելու միջոցներ կը փնտռէր, բայց դատաւորներ անողոք կը մնային, եւ երբ Նիկոլ կը սպառնար արքունի դատարանի դիմել, Հայազգիները կը պնդէին, թէ իրենց իրաւունք տրուած է որ իրենց գործերուն Հայոց ազգի դատաւորքն արասցեն զդատաստանս, եւ ոչ թէ դատաւորք ազգին Ֆռանկաց։ Նուիրակը սրտապնդելու համար ալ կաւելցնէին, այլեւ ունիմք ապրանք ընդ ապրանաց նոցա, եւ խելք ընդ խելաց նոցա, եւ դու զի՞ եւս երկնչիս (ԴԱՎ. 289)։ Այսպէս կը շարունակէր վէճը, զի ոչ Նիկոլ կը հպատակէր, եւ ոչ ալ ազգայինք կը զիջանէին։

« 1659. Հռոմի Հետ   |   1661. Նիկոլ Կաթոլիկ »
© Gratun.org