Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Մովսէս Գ. Տաթեւացի

1661. Նիկոլ Կաթոլիկ

Նիկոլ տեսնելով որ ազգային կանոններով եւ ազգային դատաստաններով պիտի չկարենայ ժողովուրդը յաղթահարել կամ ինքն արդարանալ, դաւանափոխութեան եւ Լատինաց կրօնաւորական զօրութեամբ իր հակառակորդները ընկճէ։ Այս նպատակով կը դիմէ առ այնոսիկ որ ի կարգին Եզվայիթայ կամ ի մէջ քաղաքին Իլվովայ, ինչպէս Դավրիժեցին կը գրէ (ԴԱՎ. 289), ամէն լատին կրօնաւորները Եզվայիթ, կամ Ճիզվիթ (Gesuita) կամ Յիսուսեան միաբան նկատելով, մինչ լատին պատմիչներ կը ճշդեն թէ դիմեց յեկեղեցին հարց Կարմելիտեանց Բոկոտնից (ԲՌՆ. 22), եւ հրապարակաւ հռոմէադաւանութիւն ընդունեցաւ, յայտարարելով թէ մտի ի հնազանդութիւն փափին ամենայն հետեւելովքն, կատարել զամենայն հրամանս որ առ ի նմանէ (ԴԱՎ. 289)։ Այսպէս 1630-ին Նիկոլ եպիսկոպոսն Լեհու՝ արար զդաւանութիւն, ինչպէս կը գրէ ժամանակագիր մը (ՍԱՄ. 178), եւ այս է հռոմէադաւանութիւն ընդունելու իսկական եւ պաշտօնական առաջին գործողութիւնը, զոր կատարեց Նիկոլ Թորոսովիչ, կաշառքով եւ գաղտնի ձեռնադրուած Իլվովի եպիսկոպոսը (§ 1638), եւ այս է իսկապէս կաթոլիկ կամ հռոմէադաւան ըլլալու ձեւը, եւ ոչ թէ վարկապարազի բացատրութիւնները, որով կը կարծեն իրենց համամիտներ շատցնել հռոմէադաւան գրողներ։ Նիկոլ ազատ էր ինքն իրեն համար ուզած դաւանութեան յարիլ, այլ Իլվովի ժողովուրդն ալ իրեն հետեւող յայտարարելու իրաւունք չունէր։ Եւս առաւել Իլվովի լատին արքեպիսկոպոսարանը իրաւունք չունէր Հայերը բռնադատելու որ Նիկոլի հետեւին հնազանդին, եւ եւս քանզեւս անիրաւ էր Լեհաց արքունի իշխանութիւնը, որ զինուորական ոյժ գործածեց Հայերը իրեն դաւանութեան հպատակեցնելու, եւ հրաման տուաւ իր պաշտօնեաներուն, որ հարեալ խորտակեցին զդուռն եկեղեցւոյ, զոր Հայեր չէին բանար Նիկոլի առջեւ, եւ զՆիկոլ եպիսկոպոսն մուծին յեկեղեցին, եւ ի նա յանձնեցին զեկեղեցին ամենայն ընչիւք։ Եկեղեցւոյ թանգարանին մէջ կային հազարէ աւելի գիրքեր հարուստ կողքերով եւ ոսկետուփ կազմելով, եւ եկեղեցական զարդեր եւ սպասներ եւ զգեստներ, ի հարց եւ ի հաւուց, ի վաղեմի եւ ի նախնի թագաւորաց նուիրուած, եւս եւ վաւերական մուրհակք եւ նոմոսք։ Այս կերպով ազգային ինչք եւ ստացուածք, իրաւունք եւ սեփականութիւնք միանգամայն ոտնակոխ կըլլային, եւ ամբողջ ժողովուրդ մը լատինական սկզբունքով եւ զօրութեամբ բռնական հարստահարութեան կենթարկուէր։ Այս է հռոմէադաւանութեան կողմէ հռչակուած մեծ յաղթանակը։ Հռոմէադաւաններ սովոր են ասկէ առաջ ալ կատարուած եղելութեանց եւ Լեհաստանի Հայերուն ընթացքին մէջ Հայերուն հռոմէադաւանութեան յարած ըլլալուն փաստերը տեսնել, սակայն Նիկոլի եւ Իլվովի գործերը բաւական են անգամ մըն ալ հաստատել մեր պնդածը, թէ Հայեր, ուրիշ դաւանութեանց հետ հաշտ ապրելով ալ, երբեք իրենց հայրենական հայադաւան եկեղեցիէն օտարացած չէին եւ չեն։ Լեհաց կրօնական եւ պետական իշխանութիւններ ձեռք ձեռքի տուած, կը հետապնդէին երիցանց եւ իշխանաց Հայոց, եւ Նիկոլին չհամակերպողները իշխանական բռնութեամբ, կենթարկէին ի բանտս եւ ի տուգանս, եւ այսպէս կը կազմէին Լեհաստանի Հայերուն վրայ հռոմէականներուն կարծեցեալ յաղթանակին դրուագը։ Նիկոլ կրցաւ բռնութեամբ տիրանալ բոլոր եկեղեցիներու եւ վանքերու, բայց չկրցաւ տիրանալ ժողովուրդին, զի նոյնիսկ Լատին պատմագիրին վկայութեամբ, ի բաց կացին ի նմանէ ժողովուրդն առհասարակ, բաց ի միոյ կամ յերկուց քահանայից եւ ոմանց ազգակցաց Նիկոլի սակաւուց (ԲՌՆ. 156)։ Իսկ ուրիշ Լատին մը, միակ Արսէն քահանայի մը անունը կու տայ իբրեւ Նիկոլի հետեւող (ԲՌՆ. 23)։

« 1660. Լեհացոց Համար   |   1662. Նիկոլի Բռնութիւնը »
© Gratun.org