Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Մովսէս Գ. Տաթեւացի

1662. Նիկոլի Բռնութիւնը

Խաչատուր Կեսարացի նուիրակ, բնական բերմամբ պայքարելէ հեռու անձ մը, երբոր տեսաւ Նիկոլի ընթացքը եւ պետական բռնութեամբ զեղծանիլը, մեծապէս վշտացաւ, զմազն եւ զմօրուքն իւր ճողեց (ԿԱՄ. 210), շուտով Ս. Խաչի վանքը քաշուեցաւ, ուր յանկարծ կառավարութենէն պաշարուեցաւ իբրեւ լրտես։ Նիկոլ պաշտպանելու ձեւեր կառնէ յուսալով որ կարենայ զայն իրեն յանկուցանել, սակայն չի յաջողիր, եւ Խաչատուր ալ կը համոզուի, որ Նիկոլը ճամբայ բերելու համար ջանքերն ալ զուր աշխատանք եւ ի նանիր վաստակ կը դառնային։ Լեհացիք ուզելով որ առաջ Խաչատուրը հեռացնել, յաւուրս ձմեռային, սաստկասառոյց եւ ցրտայնի, յունվարի մէկն՝ օրն կաղանդի, հանին զնա խեղճ եւ լալի, որով 1631 տարեգլխին կը թողու Խաչատուր Լեհաստանը եւ ուղիղ Էջմիածին կու գայ, եւ իրաց վիճակը կը նեկայացնէ կաթողիկոսին ու եպիսկոպոսներուն, որոնք ցաւագին սրտիւ, եւ արտասուաթոր աչօք սգային վասն ազգին Հայոց՝ որք էին յԻլվով քաղաքի (ԴԱՎ. 291)։ Արդ եթէ Մովսէս կանուխէն հռոմէադաւանութեան յարած մէկն էր, ինչպէս հռոմէականք կը կեղծեն ընդհակառակն ուրախութիւն պէտք էր զգացած ըլլար, եւ ոչ սուգ ու տրտմութիւն։ Երբոր նուիրակին ալ հեռացաւ, Նիկոլ ալ աւելի համարձակութեամբ իր բռնութեանց ասպարէզ գտաւ, եւ այնպիսի գործերու ձեռնարկեց, որ կը յիշեցնէին զհալածանս զոր կը կրէին քրիստոնեայք ի ժամանակս կռապաշտ թագաւորացն։ Քահանաներն ու գլխաւորները արկանէր ի բանտ, եւ 300 կամ 400 ղուրուշ տուգանքով կարձակէր, մեռել թաղելու եւ վրան քար ձգելու արգելք կը դնէր՝ եւ հազիւ թէ մեծ գումարներով կը ներէր՝ մկրտութիւն եւ պսակ չէր ներեր, եթէ հռոմէականութիւն չընդուէին, կամ եթէ ծանր տուգանք չի վճարէին, ուստի գաղտնի ուրիշ քաղաքներու մէջ ընել կը պարտաւորուէին մեռելներ օրերով անթաղ կը մնային, եւ փայտէ դագաղի մէջ կպրաձիւթով ծածկուած ցուրտ տեղեր երկար ատեն կը պահուէին (ԴԱՎ. 292), եւ 15 եւ 16 տարեկան անկնունք կը մեռնէին, եւ հոգեվարներ առանց հաղորդութեան կը վախճանէին։ Իլվովցիք կը պնդէին իրենց վայելած արտօնութիւններուն վրայ։ յորոց կարեւորագոյնն էր ազատութիւն դաւանութեան հաւատոց, ուստի մասնաւոր տուն մը եկեղեցիի վերածեցին եւ Նիկոլէ գրաւուած եկեղեցիներէ մին ետ դարձուիլը պահանջեցին, որ Սիգիսմոնդոս Գ-ի օրով զլացուեցաւ (ԲՌՆ. իը) եւ երբ Վլատիսլաւ Է. է հրամայուեցաւ (ԲՌՆ. 158), Նիկոլ անոր ալ ուզեց դիմադրել, զի զրահիւք արդարութիւն վառեաց Աստուած զսիրտ նորա, կը կարծէ Լատին պատմիչը (ԲՌՆ. 23)։ Բայց թագաւորը հիացեալ եւ շառագուաեալ յամօթոյ ետ կեցաւ, կըսէ, եւ այլեւս չուզեց մասն ի գործին ունել (ԲՌՆ. 24)։ Նիկոլի պատճառաբանութիւնը եղած էր, արքեպիսկոպոս եմ ես կաթոլիկ, ոչ կարեմ տալ եկեղեցի մի ի ձեռս հերձուածողաց (ԲՌՆ. 24)։ Կերեւի թէ կաթոլիկութիւնը կը ներէ եղեր իր իսկ ժողովուրդը կեղեքել, անիրաւի խոշտանգել, եւ հաւատքին չներած ըսածը՝ դրամի փոխարինութեամբ ներել։

« 1661. Նիկոլ Կաթոլիկ   |   1663. Նիկոլ և Խուլը »
© Gratun.org