Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Մովսէս Գ. Տաթեւացի

1663. Նիկոլ և Խուլը

Իլվովցիք կանխած էին պատուիրակ յղել Մովսէս կաթողիկոսին, Սիմոն անունով քահանայ մը եւ երեւելի աշխարհական մը (ԴԱՎ. 293), որովհետեւ Խաչատուր նուիրակին Էջմիածին դառնալէն ետքը ձայն մը չէր ելած։ Պատուիրակներուն ձեռքը տրուած նամակը 1631 յուլիս 25 թուական կը կրէ (ԲՌՆ. իէ), ուր կը նկարագրեն Նիկոլի գործած բռնութիւնները, ինչպէս վերեւ յիշեցինք. քահանայից գանակոծութիւններն ու բանտարկութիւնները եւ բռնադատեալ դաւանափոխութիւնները, տեղական իշխանութեանց կողմէն գտած պաշտպանութիւնը, եւ գոնէ եկեղեցի մը իրենց թողլու համար ըրած խնդիրներու զլրացումի հանդիպիլը, այնսկզբունքով թէ ամենայն եկեղեցիք հնազանդին եպիսկոպոսին, որպէս իշխանաւորին (ԲՌՆ. իը)։ Այդ գրութեան մէջ Նիկոլ, շարունակ անիծեալ եւ զեպիսկոպոս ոանուններով կը յիշուի, որ ժողովուրդին ներքին զգացումը կարտայայտէ։ Ահա այդ պարագան էր, որ Մովսէսը սիտիպեց գրել զնամակս խոհեմականս եւ լի իմաստութեամբ առ թագաւորն Լեհաց եւ առ նորին իշխանսն, եւ առ արքեպիսկոպոսն Իլովայ որ յազգէն Ֆրանկաց, նաեւ առ փափն (ԴԱՎ. 293)։ Մովսէսի նամակներուն նպատակը, ոչ հպատակութիւն յայտնել էր, եւ ոչ հռոմէադաւան սկզբունքներու հաւանութիւն տալ, ինչպէս հռոմէականներ կը սիրեն մեկնել (§ 1650) այլ նա ողոք լեզուաով եւ շահեցողական ոճով կը խնդրէր, ողորմեցարուք դառնացեալ ժողովրդեանն, եւ շնորհեցէք զեկեղեցին յինքեանս (ԴԱՎ. 294)։ Այս նամակներուն վրայ տրուած է Վլատիսլավ Է. ի հրամանը, եկեղեցիներէն գոնէ մէկը հայադաւաններուն թողլու, ինչպէս յիշեցինք (§ 1662), իսկ նամակին մէջ յիշուած եկեղեցի մը տալու զլացումը, տեղի ունեցած էր Վլատիսլաւի նախորդին Սիգիսմոնդոս Գ. ի օրով որուն մահը հանդիպած է 1632-ին սկիզբները։ Ճիշդ այդ միջոցին կը հանդիպի Յովհաննէս Խուլի Լեհաստան գտնուիլը (§ 1642)։ Կ. Պոլիսէ մեկնելուն ճիշդ թուականը չենք գտներ, բայց գրուած է թէ 1631-ին անցանէ ընդ Լեհաստան, 1631 դեկտեմբեր 1-ին Իլվովի մէջ կաւարտէ ընդօրինակութիւն մը, եւ 1632 ապրիլ 18-ին այնտեղ կը գտնուի Սիդիսմոնդոսի մահուան օրը, (11. ԱՄՍ. 18), որ ըսել է թէ ճիշդ Նիկոլեան տարօրինակ գործունէութեան օրերուն ներկայ եղած է Լեհաստանի մէջ, թէպէտեւ ոչ Դավրիժեցին եւ ոչ Լատին պատմիչներ անոր անունը չեն տար իրենց յիշատակներուն մէջ։ Խուլին ուղղութիւնը ծանօթ ըլլալով իր առաջիկային բռնած ընթացքէն, պէտք է ընդունիլ թէ քաջալերիչ եղած է Նիկոլի տարադէպ եւ անհաճ գործերուն, մինչ իր 78 տարեկան հասակը, եւ ժողովուրդի հոգով զբաղած անցեալը, պէտք էր իրեն թելադրէին խաղաղութեան եւ հաշտութեան միջնորդ ըլլալ, եւ մոլեռանդ Նիկոլի ապօրինի բռնութեանց առջեւն առնել։ Նախկին պատրիարք եւ ծերունի եպիսկոպոս մը չէր կրնար իբր անծանոթ մնալ քաղաքի մը մէջ, ուր իբր երկու տարի ատեն անցուցած է. ուստի անոր անունին շուրջը Դավրիժեցիին պահած լռութիւնը, իբր անարգական զանցառութեան նշանակ պէտք կըլլայ մեկնել, եւ չենք գիտեր ինչ մեկնութիւն տալ Լատին պատմիչներուն ալ պահած լռութեան, բայց եթէ Խուլին կարեւորութիւն եւ նշանակութիւն չվերագրելնուն։ Ասիկա յայտնապէս կը հետեւի Իլվովցի Հայ քահանայի մը գրածէն, թէ Խուլ պատրիարքն Ստամպօլցի, զոր մեր մեղքն եբեր քաղաքըն Լովի, ընկէց զօրէնս Լուսաւորչի, եւ գովէր զգործըն Նիկոլի, եւ յոր տեղ նստէր զՀայս հայհոյէր։ Թէպէտ կըսէ թէ Լեհաց եկեղեցականներէն եւ իշխաններէն, նոյնիսկ թագաւորէն եւ թագուհիէն պատիւներ տեսաւ, սակայն այսու հանդերձ Լատին պատմիչներուն լռութիւն պահելը, կը հաստատէ մեր տուած մեկնութիւնը։ Խուլին զգացումներուն ինչ ըլլալը ճշդելու համար, շատ որոշիչ են իր իսկ խօսքերը։ Երբոր Հայեր իրեն կըսեն. Մեք եմք Լուսաւորչի, հնազանդ մեր կաթողիկոսի, ինքը սովոր է եղեր պատասխանել. Կաթողիկոսն ով է, իմ պատիւս քան զնա մեծ է, ամէն Հայոց աշխարհն իմն է (11. ԱՄՍ. 20-21)։

« 1662. Նիկոլի Բռնութիւնը   |   1664. Մովսէսի Ուղղութիւնը »
© Gratun.org