Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Փիլիպպոս Ա. Աղբակեցի

1668. Դաւիթի Մահը

Ժամանակին նշանաւոր դէպքերը քաղելու սկսած ատեննիս, առաջին պիտի յիշենք Դաւիթ Դ. Վաղարշապատեցի կաթողիկոսին մահը, զոր Ոսկան վարդապետ յիշած է, Դավրիժեցիին պատմութեան իր տպագրած օրինակին մէջ, իբր զի նոյն յիշատակութիւնը չէ տեսնուած, սկզբնագիր օրինակներուն վրայ։ Ըստ այսմ կը տեղեկանանք թէ Փիլիպպոսի յառաջներորդում ամի, մեռաւ Դաւիթ յամսեանն օգոստոսի (ԴԱՎ. 338)։ Դաւիթ աթոռակից կաթողիկոս նշանակուած էր 1584-ին (§ 1575), եւ մահն ալ Փիլիպպոսի առաջին տարիին, այսինքն 1633 օգոստոսին դնելով, 49 տարի Կաթողիկոս անունը կրած կըլլայ, բայց կրնանք ըսել, առանց երբեք իսկապէս եւ իրապէս կաթողիկոսութիւն վարած ըլլալու։ Մինչեւ 1590 պարզապէս աթոռակից էր (§ 1581), եւ գահակալութեան սկիզբը Մելքիսեդեկ Գառնեցին իրեն աթոռակից ընտրելով, իր վրայ բռնակալ տիրապետող մը ստեղծած եղաւ, որ շուտով ամէն գործունէութիւն եւ ազդեցութիւն ձեռք անցուց, եւ Դաւիթ պարտաւորուեցաւ քօղարկեալ իրողութեան ներքեւ մնալ։ Մեծ գաղութին հետ Մայրաթոռէ հեռացաւ, եւ Ասպահան քաղաքը ամփոփ եւ նեղ շրջանակի մէջ ապրեցաւ։ Եթէ պատահաբար ազգայիններու պնդելուն վրայ (§ 1606), կամ Մելքիսեդեկի կալանաւորութեան միջոցներուն (§ 1610) Մայրաթոռ դարձաւ, գործերուն տիրանալու կարողութիւնն ու ժրութիւնը չունեցաւ, եւ վերջապէս արքունի հրամանով Մելքիսեդեկ զօրացաւ ու տիրացաւ (§ 1616), մինչեւ իսկ իր կամքով առանց Դաւիթը սեպելու աթոռը Սահակի փոխանցեց (§ 1633)։ Զանց կընենք Սրապիոնի եւ Աւետիսի աթոռակցութիւնները, որոնք կացութեան վրայ մեծ փոփոխութիւն չբերին։ Սահակ ալ թէպէտ իբր տիրապետ ստանձնեց գործը, բայց իսկապէս չտիրացաւ անոր, եւ վերջապէս 1629-ին ինքն ալ Դաւիթն ալ, հրաժարեալ եւ ձեռնթափ նկատուեցան, իրաւասութենէ հեռացան կամ հեռացուեցան, եւ օրինաւոր գահակալութիւնը Մովսէսի անցաւ (§ 1654)։ Դաւիթ աննշանակ գոյութեան հակառակ, մենք զայն իբրեւ գահակալ նշանակեցինք 1590-է մինչեւ 1629-ի սկիզբը, 39 տարիներու համար, պառակտ կալով միայն պաշտօնական եւ կանոնական պահանջներուն, որովհետեւ հնար չէր Դաւիթի պաշտօնական իրաւասութեան ատենը՝ Մելքիսեդեկն ու Սրապիոնը ու Սահակը իբր գահակալներ ընդունիլ, եւ սովորական ցուցակին համեմատ 1593-էն առաջինը, 1603-էն երկրորդը, եւ 1624-էն երրորդը բուն եւ գահակալ կաթողիկոսներու գաւազանին անցնել։ Սխալ է եւս որ Մելքիսեդեկ, յետ վախճանի Դաւթի, դարձեալ ամս 7, կաթողիկոսութիւն վարած ըլլայ (ԺԱՄ. 637), զի Մելքիսեդեկ Դաւիթէն 7 տարի առաջ մեռաւ Կամենից քաղաքը (§ 1639)։ Դաւիթ ընդհանուր առմամբ, եթէ չըսենք անուանական եւ թարմատար, գոնէ անգործ եւ ապիկար կաթողիկոսի մը նկարագիրը կը ներկայէ, եւ չարժեր որ աւելի երկարենք իր կաթողիկոսութիւնը գնահատելու կամ իր գործունէութիւնը կշռադատելու համար։ Ինչպէս աննշանակ ապրեցաւ, աննշանակ ալ մեռաւ Դաւիթ Ասպահանի առանձնութեան մէջ, իննսունը անցուցած տարիքի մէջ, առանց յիշատակաց արժանի բան մը թողլու իր ետեւէն։ Իր դաւանական ուղղութեան վրայ կասկածի տեղի չունինք, քանի մր միշտ Նոր-Ջուղայի գաղթականութեան մէջ ապրեցաւ, որ միշտ ամուր եղած է հայադաւան ուղղափառութեան վրայ։ Դաւիթի ալ Պօղոս Ե. պապին գիր մը գրած ըլլալը կը յիշեն հռոմէականք, սակայն նոյն իսկ այդ նամակին տրուած 1605 թուականը, որ պատերազմի եւ քաղաքական տագնապներու տարին է (§ 1585), կեղակարծ կը ցուցնէ այդ նամակին գրութիւնը։ Միւս կողմէ եթէ Դաւիթ տառապանաց իւրոց առթիւ գրեց, այս եղած կըլլայ իր բուն նպատակը, եւ ոչ դաւաճանութեան եւ հպատակութեան յայտարարութիւնը (ՉԱՄ. 600)։ Բայց այդպիսի նամակներուն նշանակութեան վրայ բաւական խօսեցանք։

« 1667. Փիլիպպոսի Նախընթացը   |   1669. Խուլին Մահը »
© Gratun.org