Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Փիլիպպոս Ա. Աղբակեցի

1669. Խուլին Մահը

Քիչ ետքը ուրիշ խօսուած անձ մըն ալ կը կնքէր իր կեանքը՝ հեռու երկրի մը մէջ, Յովհաննէս Խուլ պատրիարքը Հռոմի մէջ։ Վերջին անգամ զինքն տեսանք Իլվովի մէջ Նիկոլի օգնական եւ Հայերը բռնի կաթոլիկացնելու ձեռնարկեն գործակից (§ 1663)։ Լեհահայեր չկարենալով տեղական իշխանութիւններէ պաշտպանութիւն գտնել, կարծեցին որ կարենան պապին կողմէ պաշտպանուիլ, եւ Մովսէսէ պապին գրուած նամակին հետ (§ 1664), որ իրենց ղրկուած էր, պատուիրակութիւն մը յղեցին Հռոմ (ԴԱՎ. 294)։ Նիկոլ կարծելով որ մի՛ գուցէ յաջողին՝ իրեն դէմ ամբաստանութիւններ կուտելով, ինքն ալ փութաց ետեւէն Հռոմ երթալ, Խուլն ալ ընկերացաւ Նիկոլի պաշտպանութեան համար, եւ Հռոմ հասան 1632-ին վերջին ամիսները։ Այս տեղ է որ Խուլը, թէպէտ մինչ այն ատեն հռոմէականութեան յարած, եւ այլ ոչ պաշտօնապէս կաթոլիկ գրուած, այս անգամ եկեալ հասեալ այս սուրբ տեղի, հնազանդեցաւ սրբոյն բաբի (11. ԱՄՍ. 24), կամ լատիներէն տապանագիրին համեմատ, հաւատքը դաւանել ուզեց նոյն իսկ հաւատոյ աթոռին մէջ, հաւատոյ գերագոյն իշխողին Ուրբանոս Ութերորդի առջեւ (11. ԱՄՍ. 25)։ Այս վկայութիւնը կը հաստատէ թէ Խուլը մինչեւ այն ատեն կաթոլիկ չէր եղած, որչափ ալ կաթոլիկութեան միտեալ ըլլար, այլ պաշտօնապէս կը մնար հայադաւան եկեղեցւոյն մէջ։ Դաւանութեան փոփոխութիւնը ներքին մտածմունքով չի լրանար, պաշտօնապէս գործողութեան պէտք ունի, եւ Խուլը անոնք կատարեց Հռոմի մէջ 1632-ին։ Հռոմի որոշումն ալ, ինչպէս դիւրին է մակաբերել, Նիկոլին նպաստաւոր եղաւ, եւ անիրաւ Եզվայիտայքն ներհակացան Հայոց ձախողեցին զբանս նոցա (ԴԱՎ. 294)։ Հայեր յուսաբեկ եւ Նիկոլի յաղթական Իլվով դարձան, իսկ Խուլը Հռոմ մնաց ութսունի մօտ տարիքին մէջ, պապին կողմանէ ստանալով այն դիւրութիւնները, զոր յոյս չունէր գտնել Կ. Պոլսոյ մէջ, եւ այլեւս հանդարտ կեանք մը անցուց։ Կալանոսի վկայութեամբ Խուլը զանազան գրուածներ թողած է լատինամիտ ուղղութեամբ եւ հայերէն լեզուով, որոնք Հայութեան մէջ երբեք ճանչցուած չեն, եւ ձեռագիր կը պահուին կըսուի Հռոմի Բրոբականտայի դիւանին մէջ (11. ԱՄՍ. 21)։ Կալանոս Խուլին գրածները իբր զօրաւոր փաստ կը նկատէ լատին դաւանութիւնը ջատագովելու, թէպէտ ասով աւելի տկարացուցած կըլլայ իր գրութիւնը։ Գրուածը ուղղուեր է ընդդէմ Հայոց, իբր ջատագովութիւն երկուց բնութեանց Քրիստոսի, եւ է անշուշտ պապէն գտած ընդունելութեան փոխարէնը։ Դիւրաւ կը հասկացուի Խուլին այսպիսի գրուած մը պատրաստելը, բայց անհասկանալի կը մնայ անոր հեղինակութեամբ Հայոց եկեղեցին Դատապարտելու եւ Լատին եկեղեցին պաշտպանելու ձգտող Կալանոսի եւ հետեւողներուն մտայնութիւնը (11. ԱՄՍ. 22)։ Երկար չեղաւ Խուլին Հռոմի մէջ անցուցած կեանքը, ուր հասած էր 1632-ին վերջերը, եւ մեռաւ 1634 յունիս 13-ին (11. ԱՄՍ. 24), որ հաւանաբար նոր տոմարով նշանակուած է, եւ հին տոմարին յունիս 3ին կը պատասխանէ։ Գերեզմանը Հայերուն հիւրանոցին կից Ս. Մարիամ Եգիպտացի եկեղեցւոյն մէջն է հայերէն եւ լատիներէն տապանագիրով, բայց տարբեր խմբագրութեամբ։ Լատիներէնին մէջ ըսուած է, թէ բարբարոսներու արիւնալից սպառնալիքներու մէջ, իբրեւ հայր եւ հովիւ եւ վարդապետ, ժողովուրդն ու հօտն ու եկեղեցին կառավարեց եւ արածեց եւ ուսոյց (11. ԱՄՍ. 25), բայց աւելի ճիշդ եղած կըլլար եթէ ըսուէր, թէ հակառակ ժողովուրդին խղճալի պարագաներուն, փառամոլ ձգտումներով երկպառակութիւն արծարծեց եւ հակառակութիւն վարեց՝ ուր որ ալ գտնուեցաւ։ Այս եղաւ Խուլին վախճանը, ճիշդ 80 տարեկան հասակին մէջ, զի ծնած էր 1554ին (1696)։

« 1668. Դաւիթի Մահը   |   1670. Սահակի Խեղճութիւն »
© Gratun.org