Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Փիլիպպոս Ա. Աղբակեցի

1671. Ծռազատիկի Անցքերը

Ծռազատիկներու պարբերական շրջանին համեմատ, անգամ մը ալ հանդիպեցաւ այն 1634-ին, Գրիգոր Պարոնտէրի պատրիարքութեան օրով։ Ծռազատիկները սկսած էին ընդհանրապէս դիտողութեան տեղի չտալ երկու ազգութեանց՝ Յոյներու եւ Հայերու միջեւ, բայց կը պահէին իրենց նշանակութիւնը Երուսաղէմի մէջ, լուսահանութեան պարագային պատճառով, իբր զի Ճրագալոյցի հրաշալի լոյսը, մէկ կամ միւս ազգին զատիկը պիտի նուիրագործէր։ Կարծես թէ այս անգամ ուրիշ անդամներէ աւելի կարեւորութիւն ստացած էր խնդիրը, եւ կանուխէն սկսած էին փոխադարձ սպառնալիքներ իրարու զատիկները խափանելու։ Յոյներ մինչեւ իսկ Գրիգոր պատրիարքին կեանքին կը սպառնային եթէ չհամակերպի իրենց հետ զատիկ ընել ապրիլ 13-ին տօնելու, եւ Գրիգոր մէկ կողմանէ կաշխատէր բանակցութիւններով իրաւախոհութեան գալ, եւ միւս կողմէն Հայ առաջնորդներուն կը գրէր, որ ուխտաւորներ օր առաջ ներկայ գտնուին Երուսաղէմ պատշաճ պաշտպանութեան համար. մեծամեծ գումարներ ալ կը ծախսէր քաղաքին եւ կառավարութեանգլխաւորները Հայերու կողմը շահելու համար։ Յունադաւան ուխտաւորներ, Յոյներ, Ռուսեր, Վրացիներ, Պուլղարներ, Սըրպեր, Ուլահներ, Պոշնաքներ, եւ տեղացի խառնիճաղանճը, մեծ թիւով հաւաքուած էին, արքունական հրովարտակ ալ ձեռք ձգած էին, Դամասկոսի կուսակալն ալ շահած էին, եւ չափ չկար իրենց խրոխտանքներուն եւ սպառնալիքներուն, եթէ Հայեր չուզեն միասին զատիկ տօնել։ Մեծամեծ անտեղութեանց վախեր կային, երբոր բարեդէպ պարագայ մը հասաւ Հայերու օգնութեան։ Ծովակալ Քիւշիւք Ահմէտ փաշա Պաղեստին կը հասնէր Ֆախրէտտին-պին-Մատն, կամ Մանօղլու ապստամբին վրայ, իրեն հետ էր իր Հայազգի հանդերձապետը Աւետիք Բաղիշեցի, որ անցուդարձին տեղեկանալով, ծովակալին իմացուց վերահաս վտանգը, որ իսկոյն հրաման ըրաւ կուսակալին Յոյները զսպելու։ Նախապէս զինաթափ ըրին բոլոր յունադաւանները, եւ անոնց զատկին օրը զինուորական պատրաստութեամբ պաշարեցին Ս. Յարութեան տաճարը։ Գրուած է թէ ծովակալին կողմէ զրկուած գունդը Յունաց զատկին առթիւ փակեաց զդուռն եկեղեցւոյն, եւ ոչ ետ թոյլ Յունաց մտանել ի ներքո (ՉԱՄ. Գ. 616)։ Սակայն այդ բացատրութիւնը ճիշդ չի կրնար ըլլալ, որովհետեւ ոչ միայն անհնար էր իշխանական հրամանով ժողովուրդի մը զատիկը խափանել, այլ ուրիշ ակնարկէ մը կը ստուգուի, թէ Յոյնք տօնեցին զզատիկն իւրեանց, եւ սովորական լոյսն ել վասն նոցա (ԱՍՏ. Ա. 322)։ Ուստի պէտք է ըսել թէ ծովակալին կարգադրութիւն եղաւ, որ երկու ազգեր իրարու զատիկը չարգիլեն, եւ թէ այդ հրամանը կատարուեցաւ, եւ երկու ազգեր զատ զատ տօնեցին շնորհիւ ծովակալին միջամտութեան։ Ինչ որ խափանուեցաւ, Յոյներու մեծամասնութիւնն էր, որ իրենց վայելած առաջնորդութեան շնորհիւ կը պահանջէին ամէնքը իրենց հպատակեցնել։ Այս էր որ իրենց չյաջողեցաւ, եւ Հայերն ալ իրենց զատիկը նուիրական լուսահանութեամբ, ինչպէս կը գրէ ականատես մը, թէ Հայոց զատիկը փառավորուեցաւ պայծառ լուսափայլ ի սուրբ Գերեզմանէն (ԹՈՐ. Բ. 432), եւ թէ մոլորեցան Յոյնք, եւ թէ Հայք, Հապաշք, Ասորիք եւ Ղփտիք ուղիղ կային (ՍԱՄ. 178)։ Գրիգոր պատրիարք կրցաւ մխիթարուիլ առանց դժպհի միջադէպի ահագին վտանգ մը անցուց ըլլալով։ Միայն մայրաքաղաքի մէջ երկու անձերու դէմ թշնամութիւն գործեցին Յոյները, յատկապէս Երուսաղէմ դարձող Յոյները, որ կը ցուցնէ թէ այն երկուքը մեծ դեր ունեցած են Յոյներու դէմ եղած ձեռնարկներու մէջ։ Յիշեալ երկուքն էին Մինաս քահանայ եւ Սէֆեր Ալաճաճի, այսինքն գունաւոր կտաւներ վաճառող, որոնց գերեզմաններն ալ կը յիշուին (ՉԷԼ. 50)։ Երկուքին դէմ ամբաստանութիւններ յօդեցին իբր յանցաւոր յիրս արքունի (ՉԱՄ. 616), եւ իսկոյն դատաստանի ենթարկուեցան եւ ուրացութեան հրաւիրուեցան իբրեւ ազատութեան պայման, զոր երկուքն ալ մերժեցին եւ քրիստոնէութիւննին բարձրաբարբառ դաւանեցան, որով գլխատման դատապարտուելով կատարեցան սրով (ԱՍՏ. Ա. 321), կամ յարքունի դուռն զենեցան (09. ԱՄՍ. 204), եւ նահատակաց կարգը դասուեցան։ Երկուքին հետ ուրիշներ ալ նահատակակից պէտք է եղած ըլլան, զի Քէօմիւրճեան ծերք ոմանք ալ կը յիշէ ընդ Մինաս քահանայն (ՉԷԼ. 50)։ Իսկ թուականը ի դէպ է պահել նոյն իսկ 1634 տարին, այլ օրը կը մնայ անորոշ։

« 1670. Սահակի Խեղճութիւն   |   1672. Կեսարացիին Մահը »
© Gratun.org