Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Փիլիպպոս Ա. Աղբակեցի

1676. Փիրօմալիի Ընթացքը

Փիլիպպոս Էջմիածին չհասած, սկսած էր զբաղիլ Լեհահայոց բռնի կաթոլիկացման գործովը (§ 1662), որուն համար իր նախորդն ալ հոգ տարած էր (§ 1663)։ Յորմէհետէ Նիկոլ՝ Յովհաննէս Խուլի ձեռնտուութեամբ (§ 1669), յաջորդած էր Հայերուն դիմումին հակառակ Ուրբանոս Ը. պապէն պաշտպանուիլ, եւ արքեպիսկոպոսական պալիում ալ ստանալ՝ 1633-ին Իլվով դառնալով, այնչափ սոնքացած էր, որ Հայ եկեղեցականի համեստ տարազն ալ փոխելով, սկսած էր գործածել զգեստ ծիրանի որպէս կարդինալքն, եւ մինչեւ իսկ զգեստ սպիտակ եւ կնգուղ պապին (ԲՌՆ. 157)։ Հռոմէադաւան Նիկոլի եւ հայադաւանութեան հաւատարիմ ժողովուրդին հակառակութիւնները երբեք վերջ չէին գտած, անիկա իրեն բռնակալ իշխանութիւնը կը վարէր ամէն տեսակ քմահաճ խստութիւններով, եւ ասոնք կերպ կերպ եւ դիմադրութիւններ եւ անարգականգործեր կը շարունակէինանոր դէմ։ Այսպէս էին գործերը Լեհաստանի մէջ, երբ անդին Էջմիածինի մէջ ալ հռոմէականներու կողմէն փորձերը կըլլային, նոյն իսկ կաթողիկոսը իրենց կողմը շահելու։ Պօղոս Փիրօմալլի Դոմինիկեան կրօնաւորը, բանտարկութենէն ազատելով (§ 1659) Էջմիածին էր դարձած 1634-ին, եւ լաւ ընդունելութիւն գտած Փիլիպպոսէ, իբրեւ ուսուցիչ օտար լեզուաց եւ իմաստասիրական գիտութեանց։ Բայց նա առիթէն կօգտուէր լատինամիտ առաջարկներ թելադրել կաթողիկոսին։ Հայոց ծիսական եւ վարդապետական գիրքերը ուսումնասիրելով անոնց մէջէն իր միտքին յարմար վկայութիւններ կը հաւաքէր, որպէսզի Հայոց եկեղեցին քաղկեդոնական եւ Հռոմէադաւան ցուցնէ։ Սակայն Փիլիպպոս կարճեց անոր առարկութիւնները պատասխանելով, որ եթէ այդպէս ճանաչես, զի՞ եւս պնդեալ կաս յընդունայն վէճս (ՉԱՄ. Գ. 614)։ Փիրօմալլի հասկացաւ եւ համոզեցաւ թէ հնար պիտի չըլլայ ուղղակի իր նպատակին հասնիլ, ուստի անուղղակի միջոցներ գործածելու ձեռնարկեց։ Երբոր տեսաւ թէ Հայք խորշին յանուանէ Քաղկեդոնի, ինքն ալ այլեւս ոչ յիշեր զանուն նորին, այլ ընդհանրապէս քարոզէր, այսինքն է Քրիստոսի բնութեանց եւ Հոգւոյն Սրբոյ բղխման, եւ ուրիշ նմանօրինակ նիւթերու վրայ կը խօսէր լատինամիտ ուղղութեամբ եւ հայրեէն գիրքերէ մուրացածոյ վկայութիւններով, առանց Հայոց ականջը խայթող Քաղկեդոնի կամ Հռոմի անունը տալու, ուզելով այսպէս անոնց միտքերը իր կողմը պառկեցնել, անզգալաբար եւ մեղմօրէն։ Ասանկ Հայերն սկսան գոհ մնալ անոր այս տեսակ քարոզութիւններէն, զայն իրենց կողմը անցած կարծելով եւ զայն իբր իրենց հաճոյական եւ ընդունելի անձ կը պատուէին (ՉԱՄ. Գ. 615)։ Դավրիժեցին իսկ գովութեամբ կու տայ անոր անունը, այր իմաստուն եւ երեւելի կոչելով (ԴԱՎ. 295)։ Փիրօմալիի այդ ուղղութիւնը աւելի ճարտար էր, քան Ունիթորներու մոլեռանդ ընթացքը եւ յախուռն ձեռնարկները, թէպէտեւ ինքն ալ Ունիթորներու միաբանակից Դոմինիկեան կրօնաւոր մըն էր։ Հաւանական էր որ նա աւելի յաջողէր իր այդ շահեցողական, չըսենք խաբէական ոճովը, սակայն նա ալ իր դէմ գտաւ մոլեռանդներու խմբակը։ Փիրօմալլի Էջմիածինէ մեկնելով սկսաւ շրջիլ Հայոց գլխաւոր քաղաքները, իր ոճով քարոզել Հայ եկեղեցիներու մէջ եւ նոյն իսկ Կ. Պոլիս գալով Ղալաթիոյ Ս. Լուսաւորիչի մէջ ալ քարոզներ կը խօսէր հայերէն լեզուով (ԲԺՇ. 114), եւ ընդունելութիւն ալ կը գտնար, Քաղկեդոնի եւ Հռոմի անունները լռելու հնարիմաց ճարպիկութեամբը, որուն չէին կրնալ թափանցել հասարակ ժողովուրդը եւ դաւանութեանց տարբերութիւններուն նրբութիւնները հասկանալու կարող չեղողներ։ Չմոռնանք որ քիչ ու շատ լատինական կողմը հակողներ ալ պակաս չեղան։

« 1675. Պաղտատի Առումը   |   1677. Լեհահայեր և Փիլիպպոս »
© Gratun.org