Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Փիլիպպոս Ա. Աղբակեցի

1680. Խաղաղութեան Միջոց

Տասնամեայ միջոց մը կը բացուի առջեւնիս, 1640-էն 1650, որուն մէջ գլխաւոր դիպուած մը չունինք պատմելու, այլ կը շարունակէ Փիլիպպոսի խոհական եւ շինարար գործունէութիւնը։ Քաղաքական կացութիւնն ալ նպաստաւոր էր, զի Պաղտատի առումէն ետքը, տեւական խաղաղութեան դաշնագիր մը հաստատուեցաւ Օսմանեանց եւ Պարսից միջեւ։ Պաղտատի պատերազմին ատեն իրաւ պատերազմը Հայաստանէ հեռու էր (§ 1675), բայց Թաթարներու նիզակակից գունդերը՝ Խրիմէն Պաղտատ գացած ատեննին ասպատակուած էին Արարատ նահանգը, եւ տիրանալու փորձեր ալ ըրած. բայց 1639-ին Տիարպէքիրի մէջ որոշուած երեսնամեայ խաղաղութեան պայմանագիրին մէջ, ապահովուած էր Պարսից Պետութիւնը Երեւանի վրայ եւ այս դաշնագիրը հանդիսապէս վաւերացաւ Կ. Պոլսոյ մէջ 1639 սեպտեմբեր 21-ին, ուր սուլտան Մուրատ դարձած էր յունիս 10-ին (ԺՈՒ. 237)։ Երկու պատերազմիկ թագաւորներն ալ շատ չապրեցան անկէ ետքը, Մուրատ Դ. մեռաւ 1640 փետրուար 9ին, եւ իրեն յաջորդեց եղբայրը Իպրահիմ Ա. բնաւորութեամբ թոյլ եւ կենցաղավարութեամբ մեղկ անձ մը։ Շատ չանցաւ Շահսէֆի ալ մեռաւ 1641-ին, եւ իրեն յաջորդեց որդին Շահ Ապպաս կամ Շահաբաս Բ. տակաւին մանուկ, բայց արբեցութեան եւ շուայտութեան անձնատուր, որով եւ ախտերու ալ ենթարկուեցաւ, բնաւորութեամբ ալ թոյլ եւ տկար եղաւ (ՏՊԷ. 358)։ Այդ պարագաները նպաստեցին Փիլիպպոսի հանդարտ շինարարութեանց։ Ինքն խորհրդական եւ հանճարեղ, աշխարհաշէն եւ արդիւնարար անձ մը, անխոնջ կը հետեւէր նորոգութեանց, ջանալով վերականգնել անցած ժամանակներու մէջ աւերուածները ու քանդուածները, եւ ինչ որ կը ձեռնարկէր պտղաբերեալ արդիւնահայր ամենայն (ԴԱՎ. 249)։ Նախանձաւոր էր նաեւ բարոյական զարգացմանց, ամէն տեղ քարոզէր եւ կանոնադրէր, զարդարող էր եկեղեցեաց եւ պատուիչ տօնից տէրունականաց, եւ իր ուղղամիտ եւ արդար գործերով, ճգնութեան եւ սրբութեան կեանքով, խոշորակեաց եւ խարազնազգեաց երեւոյթով, ամէնուն պատկառանք էր ազդած, նոյն իսկ Մահմետականաց եւ Վրաց մէջ տարածուած էր համբաւը, եւ ոչ թէ ռամիկք, այլ եւ աշխարհակալք եւ իշխանք եւ զօրագլուխք, սիրէին եւ պատուէին զնա։ Իր արդիւնարար ձեռնարկներով վաղնջուց խափանեալ վանօրայք լցան աբեղայիւք, եւ գիւղք եւ քաղաքք երիցամբք, բազում կիսաւեր եւ խախտեալ եկեղեցիք նորոգեցան, այլեւ յոյլով եկեղեցիք նոր շինեցան։ Գլխաւոր գործերէն մին եղաւ Մովսէս կաթողիկոսէն Յովհաննավանքի մէջ հաստատուած դպրատունը (§ 1646) Էջմիածին փոխադրել (ԴԱՎ. 250), եւ անոր աւելի զարկ տալ իր աչքին ներքեւ, ուսուցիչ նշանակելով Սիմէոն Ջուղայեցի վարդապետը (ԴԱՎ. 312), Մելքիսեդեկ Վժանեցիին աշակերտներէն։ Նշանաւոր եղան նաեւ Էջմիածինի յարակից Գայիանէի եւ Հռիփսիմէի վանքերուն նորոգութիւնները, սակայն առաջիկային կը թողունք անոնց մասին խօսիլ։ Այդ միջոցին կիյնայ յիշատակագիրի մըն ալ ըսածը, թէ 1647-ին Փիլիպպոս զդաւանութիւն կաթողիկէի հաւատոյ 25 եպիսկոպոսներու եւ 8 վարդապետներու հետ ստորագրելով առաքեաց ի Հռոմ ի ձեռն փաթէր Պօղոսի Փիրօմալլի (ՏԱՇ. 112)։ Փիլիպպոսի հռոմէադաւանութեան դէմ բռնած ուղղութիւնը յայտնի է բոլոր իր կեանքէն, այսու հանդերձ ուրիշներու հետ լաւ ապրելու փափաքն ալ եւ մանաւանդ Լեհահայերու դիւրութիւն մը ճարելու ճիգերը ծանօթ են, միացած Փիրօմալիի կազմած՝ Հայերու ականջը խայթող բացատրութիւններէ զգուշանալու ոճին։ Հետեւաբար հնար չէր որ բացարձակ հռոմէադաւանութեան գիր մը եղած ըլլար այդ նամակը, այլ Հայ եկեղեցւոյ դաւանութեան պաշտպանողական բացատրութիւն մը։

« 1679. Սահակի Մահը   |   1681. Կիլիկիոյ Խնդիրը »
© Gratun.org