Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Փիլիպպոս Ա. Աղբակեցի

1681. Կիլիկիոյ Խնդիրը

Այդ զբաղմանց հետ աւելի կարեւոր խնդիր մը սկսած էր տանջել Փիլիպպոսի միտքը, այն է կաթողիկոսական իրաւասութեանց սահմաններուն խնդիրը։ Ծանօթ են արդէն երկու կաթողիկոսական մասնաւոր աթոռները Աղթամարի եւ Սիսի մէջ, որոնք հակաթոռութեան կերպարանի ներքեւ սկսան, սակայն օրինաւորութեանց կերպարան առած էին, Աղթամար Վիրապեցիին օրհնութեամբը (§ 1461), եւ Սիս՝ սկիզբէն իրեն դէմ վճիռ չտրուելովը (§ 1480), որով հանրութեան կողմէն ընդունուած աթոռներ էին։ Երկուքին ալ սահմանները ոչ սկիզբէն եւ ոչ յետոյ որոշ գծուած չէին, եւ քաղաքական տիրապետութեանց համեմատ կը փոխուէին իրաւասութեանց վիճակները։ Վերջապէս Մայրաթոռի անկարգ անկանոն կացութիւնը, մանաւանդ վերջին ժամանակներու մէջ, համարձակութիւն տուեր էին միւս աթոռներուն ուզածնուն պէս գործել եւ ուզած կողմերնուն համար եպիսկոպոսներ ձեռնադրել։ Սիմէոն Սեբաստացի, որ 1633-էն իվեր Կիլիկիոյ կաթողիկոս էր եղած, եւս առաւել կընդարձակէր իր ձեռնարկները եւ ձեռնադրութիւնները։ Արդէն Կիլիկիոյ աթոռը հինէն իրաւունքներ կը պահէր Կոստանդնուպոլսոյ քաղաքին եւ վիճակներուն վրայ (§ 1487), եւ վերջերս ալ Կեսարացին սերտ յարաբերութիւն կը պահէր Կիլիկիոյ աթոռին հետ, ուսկից առած էր իր եպիսկոպոսական ձեռնադրութիւնը (§ 1536), եւ որուն օգնութեամբ փորձած էր պատրիարքական աթոռ դառնալ (§ 1604)։ Կեսարացին ուրիշ պարագաներու մէջ ալ դժուարութիւն չունէր Կիլիկիա դիմել պէտք եղած ձեռնադրութեանց համար, Էջմիածին թէ հեռու էր եւ թէ պատերազմներուն պատճառով երթեւեկներ դժուարին եւ վտանգաւոր եղած էին։ Բայց իբր սկզբունք Մայրաթոռի իրաւունքները անարգող չէր, մանաւանդ որ Մովսէս իր ձեռնասունն էր, Փիլիպպոսն ալ օտար մը չէր։ Վերջին անգամ Սիմէոն Կ. Պոլիս էր եկած Կեսարացիին հետ, 1633-ին պատրիարքութեան գալուն առթիւ (§ 1672), եւ վերադարձած ատեն Անկիւրիա կը հանդիպի, եւ այնտեղ Թորոս վարդապետ մը եպիսկոպոս կը ձեռնադրէ, իբր զի Անկիւրիոյ Ղուկաս եպիսկոպոսը մեռած է եղեր (04. ԱՐՐ. 717), եւ քահանայքն եւ ժողովուրդքն ստիպեց են որ ձեռնադրէ (04. ԱՐՐ. 718)։ Այս պատճառով խռովութիւն կը ծագի Անկիւրիոյ մէջ, Կեսարացին ալ դժգոհ կը մնայ իր բարեկամին գործէն, խնդիրը Փիլիպպոսին կը հաղորդուի, որ Թորոսը կը բանադրէ, կամ թէ եպիսկոպոսութենէն կը կախակայէ, եւ Սիմէոն ըրածին համար դիտողագիր մը կուղղէ, մեղադրելով աղիկամի եւ իր իրաւասութեան վիճակներէն դուրս ձեռնադրութիւն կատարելը (04. ԱՐՐ. 288)։ Փիլիպպոսի գիրը չունինք, միայն անոր իմաստը Սիմէոնի պատասխանագիրէն կը քաղենք։ Փիլիպպոսի թուղթը գրուած կըլլայ, առ ամենայն Արմենակոչ խումբսն, որ յաշխարհս Կիլիկիա, ի Սիս եւ ի Բերիոյ քաղաքին (04. ԱՐՐ. 377), իսկ թուականին համար յայտնի յիշատակութիւն չկայ, բայց ուղիղ չերեւիր 1634 կամ 1635 թուականը, զոր ոմանք Սիմէոնի նամակին համար նշանակած են (11. ԱՄՍ. 24)։ Ձեռնադրութենէն յետ քանի ամսոյ, Թորոս Կ. Պոլիս կու գայ եւ Կեսարացիի հետ կը հաշտուի, որ զինքը նուիրակութեան կը ղրկէ։ Թորոս տարի եւ կէս աայլ աւելի շրջելէն ետքը պատրիարքին կը դառնայ, նորէն Անկիւրիա առաջնորդ կը ղրկուի, անկէ Սիմէոն զինքը Սիս կը կանչէ, եւ նա կու գայ, եւ անկէ ետքն է որ Փիլիպպոսի գիրը կը հասնի (04. ԱՐՐ. 479), որ կը համապատասխանէ մեր երջանկայիշատակ բացատրութեան, եւ Կեսարացիին մեռած ըլլալը կը ցուցնէ, որ 1636-ին տեղի ունեցաւ (§ 1672)։ Միւս կողմէն սուլտան Մուրատ դեռ կենդանի կը յիշուի (04. ԱՐՐ. 722), որ 1640-ին մեռած է, եւ այս հաշիւներով Փիլիպպոսի նամակին Սիմէոնի հասնիլը պէտք է դնել գոնէ 1638-ին։

« 1680. Խաղաղութեան Միջոց   |   1682. Սիմէոնի Նամակը »
© Gratun.org