Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Փիլիպպոս Ա. Աղբակեցի

1682. Սիմէոնի Նամակը

Այդ թղթակցութեան վերլուծութիւնը տալու համար յարմարագոյն կը սեպենք դէմ ալ դէմ յառաջ բերել Փիլիպպոսի նամակէն յիշատակուած մասերը եւ Սիմէոնի պատասխանները։ Սիմէոն իրեն աթոռին համար ամէնէն փայլուն բառերը գործածելէն ետքը, կը բաւականանայ առ հոգեւոր եղբայրդ մեր տէր Փիլիպպոս կաթողիկոս Հայոց հասցէով, եւ ոչ իսկ Էջմիածինի աթոռը յիշելով։ Փիլիպպոս սկիզբը սիրոյ վրայ խօսած կըլլայ, որուն կը պատասխանէ Սիմէոն խօսքը անոր դարձնելով, եւ Փիլիպպոսի նամակին ինչ ինչ բառերը խծբծելով։ Գլխաւոր խնդիրը կը յանգի աթոռներու մեծութեան վրայ։ Փիլիպպոս Էջմիածինի աթոռին Ամենայն Հայոց գլխաւոր աթոռ ըլլալը յայտնելու համար իմաստասիրական բացատրութեամբ, սեռի եւ տեսակի եւ անհատի առնչութիւնները յիշած կըլլայ, եզրակացնելով թէ մասունքն ի հանուրն տեսանին, բաց ոչ հանուրն ի մասունս (04. ԱՐՐ. 38)։ Սիմէոն կը հասկնայ թէ ինչ միտք ունին այդ խօսքերը, այսինքն թէ Էջմիածին յառաջ է եւ Սիս վերջին, կամ Էջմիածին գլուխ է, եւ Սիս մասունք։ Ուստի Լուսաւորիչէ սկսելով կաթողիկոսներու շարքէն քաղուած մը առջեւ կը դնէ, որ միշտ ճշդուած թիւերով եւ թուականներով, հետեւցնելու համար թէ մինչեւ ցայսօր կայ հայրապետութիւնն հաստատ աստ, այսինքն Սիս, եւ սուրբ Լուսաւորչի Աջն աստ, զի ի սմա բնակեցաւ, զի հաճեցաւ ընդ սա։ Իսկ Վիրապեցիին կաթողիկոսութիւնը ապօրէն կը դատէ, իբր զի անհնազանդ եղեալ ձեր Արեւելեան կողմիդ ի սուրբ Լուսաւորչի աթոռոյս, եւ ձեռնադրեցին ըստ կամաց իւրեանց զԿիրակոս կաթողիկոս Խորվիրապցին ղապալայով։ Կիլիկեցիներու յաւակնոտ մեծամտութեան մերթ ընդ մերթ երեւան եկող յայտարարութիւնն է, որ հերքուելու իսկ պէտք չունի, զի պատմական պարագաներ շատ որոշ են այդ մասին, եւ մենք ալ իր կարգին բացատրած ենք (§ 1451)։ Սիմէոն իբրեւ հիմնական փաստ մը առջեւ կը բերէ. Գրիգոր Կեսարացիի մէկ յայտարարութիւնը, զոր գրեր է նա Սիս ձեռնադրուած միջոցին։ Այս յայտարարութիւնը, որ ամբողջաբար յառաջ բերուած է (04. ԱՐՐ. 479-482), բնաւ Կիրակոսի մասին չի խօսիր, փոխադրութեան չակնարկեր, եւ ճարտար դարձուածներով Յովհաննէս Այնթապցիի կաթողիկոսութիւնը կը պաշտպանէ, ոչ Էջմիածինի աթոռին դէմ, այլ Պետրոս Կարկառեցիին դէմ, որ Բերիոյ մէջ Սիսի հակառակ կաթողիկոսութիւն կը վարէր (§ 1578)։ Ասկէ զատ, շատ յայտնի է Կեսարացիին շարունակ Էջմիածինի հետ յարաբերութիւնը պահել, եւ զայն գլխաւոր աթոռ ճանչնալը, պնդելով թէ՝ Ես Էջմիածնի վէքիլ եւ երեսփոխան եմ (04. ԱՐՐ. 718)։ Առանց այս դիտողութեան ալ, միթէ՞ Կեսարացիին խօսքը այդչափ մեծ վկայութիւն մըն է, որ անով հնար ըլլար լուծել եկեղեցւոյն կենսական խնդիրը. նա ժամանակակից վկայ ալ չէ, եւ փոխադրութենէն երկու դար ետքն է։ Աւելի ոյժ չունին Ռուբինեանց ժամանակէն կամ փոխադրութենէ առաջ Արեւելեայց Կիլիկիոյ աթոռին հետ յարաբերութիւնները (04. ԱՐՐ. 464), զի ոչ ոք կուրանայ թէ այն միջոցին հայրապետական աթոռը Կիլիկիա էր։ Եթէ Սիմէոնի պատճառաբանութիւնը բան մը արժէր, աւելի Աղթամար կրնար օգտուիլ անկէ, քան թէ Կիլիկիա։ Իսկ գրչութեան արհեստին եւ երաշտութեան արուեստին Կիլիկիոյ մէջ ծաղկած ըլլալը, լրջութեամբ խօսուելու փաստ մը չէ. նոյնպէս Սաղմոսն ի Մշոյ եւ խաչն ի Սսոյ ժողովրդական առածն ալ (04. ԱՐՐ. 485), որ կաթողիկոսութեան վաւերականութեան հետ կապ մը չունի, եւ Սիմէոնի ամուր փաստերէ զուր մնալը կապացուցանէ։

« 1681. Կիլիկիոյ Խնդիրը   |   1683. Դարձեալ Նամակը »
© Gratun.org