Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Փիլիպպոս Ա. Աղբակեցի

1687. Փիլիպպոս Յերուսաղէմ

Փիլիպպոս Էջմիածինէ մեկնեցաւ բազում ամբոխիւ, վարդապետօք եւ եպիսկոպոսօք, եւ քահանայիւք եւ սպասաւորօք, որոնց միացան բազում վարդապետք եւ եպիսկոպոսք եւ իշխանք, ի քաղաքաց եւ ի գաւառաց (ԴԱՎ. 253), այնպէս որ քանի մը հարիւր ուխտաւորներու մեծ կարաւան մը կազմուեցաւ։ Կոստանդնուպոլսոյ Հայկական ժողովուրդք՝ իմանալով Փիլիպպոսի ուղեւորութեան լուրը, փութացին մեծ եպարքոսին դիմել, եւ պարտուպատշաճ պաշտպանութեան միջոցները խնդրեցին իրենց կաթողիկոսին համար։ Օսմանեան կառավարութիւնն ալ հաւանեցաւ տալ նոմոս թագաւորական կնքով, եւ նշանակել անոր մօտ թագաւորական ծառայ ի դրանէ թագաւորին, որպէսզի ցորչափ նա Օսմանեան հողին վրայ գտնուի, պարտուպատշաճ յարգանքն ու խնամքն ընծայուի տեղական իշխանութեանց կողմէն։ Յատուկ պաշտօնեան արքունի հրովարտակին հետ հանդիպեցաւ Փիլիպպոսի Կարնոյ մէջ, եւ անկէ ետքը միշտ անոր ընկերացաւ շարունակ երկու տայրի, մինչեւ որ հասոյց Փիլիպպոսը ի սուրբ Էջմիածին, եւ Մահմատղուլի խան Երեւանի կուսակալէն առեալ թուղթ նշանի եւ ազատութեան՝ դարձաւ ի դուռն թագաւորին իւրոյ՝ ի Կոստանդնուպոլիս (ԴԱՎ. 254)։ Կարինէ Երուսաղէմ ցամաքային ուղեւորութեան մէջ, Փիլիպպոսի հանդիպած քաղաքները որոշակի չեն, եւ ուղեւորութեան տեւողութիւնն ալ ցուցուած չէ, բայց նկատելով որ բոլոր գլխաւոր տեղեր պիտի փափաքէին կաթողիկոսին օրհնութիւնը վայելել, եւ կաթողիկոսն ալ պիտի ուզէր նորէն հանդիպիլ այն տեղեր, ուր նուիրակութեամբ գտնուած էր, պէտք է ենթադրել, թէ ոչ ուղիղ գիծով կրցաւ յառաջել, եւ ոչ ալ հասարակ կարաւանի ճամբով կրցաւ երթալ, որով հազիւ 1651 աշունին կրնար Փիլիպպոս Երուսաղէմ հասնիլ։ Դաւիթ Եւդոկիացի երէց մը, որ 1651-ին կատարած ուղեւորութիւնը ճիշդ օրագրութեամբ կը պատմէ, նոյն տարւոյ նոյեմբեր 30-ին հասած է Հալէպ, եւ անդ տեսած է զհայրն հանուրց զսրբազան կաթողիկոսն, եւ անոր օրհնութիւնը առած, եւ այն օրեր հոգեւոր տէրն ի սուրբ Երուսաղէմ է գացած (ՏԱՇ. 84)։ Ուրիշ յիշատակագիր մըն ալ կըսէ, թէ Հայոց 1101 թուին Փիլիպպոս եւ Ներսէս իրարու հանդիպեցան Բերիոյ մէջ, եւ գնացին ի հետ ի սուրբ քաղաքն Երուսաղէմ (ՏԱՇ. 442), եւ պէտք է դիտել որ 1101-ի ամանորը 1651 հոկտեմբեր 10-ին կիյնար։ Ըստ այսմ մեծ տօներուն մօտ Երուսաղէմ հասած կըլլան։ Երուսաղէմի պատրիարք կը գտնուէր այդ միջոցին Աստուածատուր Տարոնեցի, Գրիգոր Պարոնտէրի աշակերտներէն (§ 1650), որ անոր յաջորդած էր 1645-ին (ԲԱՌ. 54), եւ իր նախորդին նման շինարար ձեռնարկներ կատարած, բայց եւ ծանր հակառակութիւններ կրած, ոչ միայն արտաքիններէն, այլ եւ ներքիններէն, մինչեւ իսկ զինքն պաշտօնանկ ընելու չափ 1649-ին (ԱՍՏ. Ա. 338), պատրիարքութեան բարձրացնելով Եղիազար Այնթապցին (ԲԱՌ. 55), այդ յախուռն ձգտումներու եւ անդադար յուզումներու մարդը, որուն գործերը մեզ երկար պիտի զբաղեցնեն։ Բայց Աստուածատուր կրցաւ կառավարութեան ձեռքով նորէն իր աթոռը դառնալ 1650-ին (ԱՍՏ. Ա. 338), եւ ինքն էր պատրիարքական աթոռի վրայ, երբ միասին Երուսաղէմ հասան Փիլիպպոս եւ Ներսէս։ Իրաւ, ինչպէս դիտել տուինք, աւելի մեծ եւ կարեւոր գործի նպատակով կու գար Փիլիպպոս Երուսաղէմ (§ 1586), բայց նա զանց չըրաւ տեղական գործերու ալ մտադրութիւն դարձնել, ներքին բարեկարգութիւններ հաստատել, եւ պիտանի շինութիւններ կատարել։ Այս կարգին նշանաւոր են Ս. Յակոբեանց տաճարին յատակին սալարկը երանգ երանգ վիմօք, եւ աւագ խորանի բեմին բարձրացումը (ԴԱՎ. 254)։ Փիլիպպոս օտարներու կողմանէ ալ շատ պատուուեցաւ, Տաճիկ կուսակալը, Յոյներու պատրիարքը, ու Լատիններուն վանքին պետը, բազում սիրով եւ մեծաշուք փառօք ընդունէին եւ պատուէին զնա (ԴԱՎ. 254)։

« 1686. Սիմէոն և Ներսէս   |   1688. Երուսաղէմի Գումարումը »
© Gratun.org