Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Փիլիպպոս Ա. Աղբակեցի

1691. Կանոններու Բացատրութիւն

Յիշուած կանոններուն մեծ մասը եւ գլխաւորները նպատակ ունին երկու աթոռներու միջեւ եպիսկոպոսական ձեռնադրութեանց մասին եղած խնդիրները լուծել։ Մնացեալներն ալ երկրորդաբար նոյն խնդիրներուն հետ կապ ունին՝ քահանաներու եւ ամուսնութեանց ձեւերը ճշդելով։ Կանոնները պարզ են արդէն եւ ինչինչ բացատրութիւններ ալ արդէն տուինք, բայց երկու դիտողութիւններ եւս պիտի աւելցնենք։ Առաջինն է, որ բաղձալի էր երկու աթոռներուն սեփական վիճակներուն վրայ որոշ տեղեկութիւններ տրուած տեսնալ։ Այս մասին փոքրիշատէ գաղափար մը կրնայ կազմուիլ այն վիճակներու յիշատակութեամբ, զոր քաղեցինք Սիմէոնի նամակէն (§ 1683), թէպէտ գիտենք, թէ փոփոխութիւններ տեղի ունեցած են զանազան ատեններ։ Ըստ այսմ Սեբաստիայի երբեմն Կիլիկիոյ թեմ եղած ըլլալուն զրոյցը՝ կը ստուի Սիմէոնի յառաջ բերած վիճակներու անուններէն, որոնց մեծ Սեբաստիան որոշակի իբր Էջմիածինի վիճակ յիշուած է (§ 1683)։ Միւս դիտողութիւննիս է, որ եղած կարգադրութիւններէ այնպէս իմն կարծել կու տան, թէ երկու աթոռներ մէկ գիծի վրայ ըլլան, որոնք իբր հաւասար հաւասարի հետ կը պայմանաւորուին, եւ Մայրաթոռին գլխաւորութեան մասին ակնարկ մը չըլլար։ Այդ կէտը Աբէլ Մխիթարեանի ալ աչքին զարկած ըլլալով, կը կարծէ թէ Փիլիպպոս պարտաւորուցեաւ զիջանիլ իբր ի դաշնակցութիւն ընդ Սսոյ, կամ թէ Փիլիպպոս անճարացեալ յանձն առեալ է այդ պայմանները, գլխաւորապէս վախնալով Սսոյ մէջ տիրող լատինասէր ուղղութենէն (ԱԲԼ. 146)։ Իսկ մենք կը կարծենք թէ ոչ զիջողութեան եւ ոչ անճարացեալ յանձնառութեան, այլ լոկ խոհական լռութեան եղանակը գործածած է Փիլիպպոս։ Այնչափ մեծ էին եպիսկոպոսական ձեռնադրութեանց, եւ քահանայական իրաւանց, եւ ամուսնական զեղծման մասին տեղի ունեցած անկարգութիւնները, որ պէտք չէր գործը կնճռոտել, նուիրապետական իրաւասութեան խնդիր մըն ալ բարդելով։ Միւս կողմէն այդ կէտը այնչափ յայտնի է իր իսկութեան մէջ, որ գլխաւոր հայրապետութիւնը հնար չէր երկուքի վերածել, առանց Հայոց եկեղեցին ալ կիսելու, իսկ Էջմիածինի աթոռին գլխաւորութիւնը եւ Ամենայն Հայոց Հայրապետական իրաւունքը ճանչցուած էր բոլոր հայութենէն։ Դավրիժեցին զանց չըներ այդ բարձր իրաւասութիւնը շեշտել, երբոր կը գրէ թէ Փիլիպպոս ինքն կազմեց այդ կանոնները, եւ քարոզեաց ամենայն աւուր առաջի ամենեցուն (ԴԱՎ. 256), եւ թէ ամէնքը՝ եկեղեցականք եւ աշխարհականք, Ներսէս կաթողիկոսը եւ Աստուածատուր պատրիարքը միասին, միաբանութեամբ խոնարհեցան ի հրամանս հայրապետին Փիլիպպոսի (ԴԱՎ. 255), եւ ձեռնադրեցին եւ կնքեցին, եւ կամակար յօժարութեամբ առին զօրինակն, եւ տարան յաշխարհն իւրեանց (ԴԱՎ. 257)։ Երուսաղէմի գումարման եւ կանոններուն որոշ թուականը յիշուած չէ, միայն ըսուած է թէ Փիլիպպոս եկաց յԵրուսաղէմ ամիսս չորս (ԴԱՎ. 254), եւ այս հաշուով 1652 տարւոյն մեծպահքին մէջ լրացած կըլլայ այդ մեծ գործը, այն է, սէր եւ միաբանութիւն երկուց աթոռոց (ԴԱՎ. 255)։ Ժողովին տեղւոյն մասին, թէեւ Ղրիմեցիի ստանաւորի մէջ կը կարդանք, թէ ի սուրբ Ծննդեան յանբանից այրին, մեծ փափաքանօք անդր գումարին, սակայն դժուար է այդ խօսքը ժողովատեղիին վրայ իմանալ, եւ յարմարագոյն է Ս. Յակոբեանց Մայրավանքին մէջ գումարուած ըսել. Փիլիպպոս հազիւ կրցած կըլլայ Զատիկէ ետքը, որ ապրիլ 18-ին կը հանդիպէր, Երուսաղէմէ մեկնիլ եւ Կ. Պոլիս գալ։ Անցողակի յիշենք թէ Ղրիմեցիին տասնաւորին մէջ Հայոց 1101 թուականը, Քրիստոսի 1654 տարւոյն համեմատուած է, որ Անեցիին եւ այլոց ոմանց յատուկ տոմարական սխալ մըն է երկու տոմարներու 553 տարի տարբերութիւն դնել, եւ պէտք է բռնենք 1652 տարին՝ իբր Երուսաղէմի ժողովին թուական, զի 1654-ին Փիլիպպոս արդէն Էջմիածին դարձած էր։

« 1690. Հաստատուած Կանոններ   |   1692. Դաւիթ Արեւելցի »
© Gratun.org