Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Փիլիպպոս Ա. Աղբակեցի

1692. Դաւիթ Արեւելցի

Փիլիպպոս ուրիշ մեծ գործ մըն ալ միտք դրած էր Էջմիածինէ մեկնելու առթիւ, այսինքն է Կոստանդնուպոլսոյ պատրիարքութեան մէջ տիրող շփոթութիւնները եւ խռովութիւնները վերջացնել, եւ այս պատճառով հազիւ թէ Երուսաղէմի մէջ Կիլիկիոյ խնդիրը աւարտեց, եմուտ ի նաւ եւ ծովով գնաց ի Կոստանդնուպոլիս (ԴԱՎ. 257)։ Բայց մենք պէտք է ետ դառնանք Կոստանդնուպոլսոյ անցուդարձը պատմելու։ զոր պահ մը աչքէ վրիպեցուցինք, Կեսարացի Գրիգորի մահէն, այսինքն 1636-էի ի վեր (§ 1672) այնտեղի գործերուն ինքնիր մէջ ձեւ մը առած ըլլալուն պատճառով։ Կեսարացիին յաջորդած էր Զաքարիա Վանեցին, երեք զօրաւոր մրցակիցներուն վերջինը, որ ինքն ալ կրցաւ իր պատրիարքութիւնը վարել մինչեւ իր կեանքին վերջը 1639-ին (11. ԱՄՍ. 76), ինչչափ ալ սխալմամբ 1617 տարին կարդացուի Իւսկիւտարի գերեզմաննոցին մէջ, իր տապանագիրին վրայ, որ դար մը ետքը դրուած կամ գրուած է, եւ Զաքարիայի իր կենդանութեան նուիրած խաչին թուականը՝ շփոթուած է մահուան թուականին հետ (11. ԱՄՍ. 78)։ Զաքարիայի վերջին պատրիարքութեան միջոցն ալ առանց նշանաւոր եղելութեան անցած է։ Զաքարիայով վերջացաւ երկարատեւ պայքարի մը շրջանը, սակայն Կ. Պոլիս հանդարտութիւն չգտաւ, վասնզի Հռոմի կողմէն աւելի սաստիկ գրգռուեցան արեւելեան հնաւանդ քրիստոնէութեան ձուլելու ճիգերը։ Այդ նպատակին աւելի հետամուտ եղողն էր Ուրբանոս Ը. պապը, որ 1626-ին Պետրոս Աւիտաբոլ (Pietro Avitabole) թէաթինեան կրօնաւորին գլխաւորութեամբ, քարոզիչներ յղած էր Կովկասի երկիրները (ԿԱԼ. 120), Վրաց եւ սահմանակից Հայոց մէջ հռոմէականութեան տարածելու պաշտօնով։ Անոր գործակից յղուեցաւ 1636-ին Կղեմէս Կլանոս Սորենտացի (Elemente Galano da Sorrento) (ԿԱԼ. 173), ուրիշ Թէաթինեան կրօնաւոր մը, որ հազիւ տարիէ մը, որ հազիւ տարիէ մը 1637-ին հասէր էր իր տեղը (ԿԱԼ. 175), եւ երեք տարիի չափ այն կողմերը մնալէ եւ հայերէն սորվելու աշխատելէն ետքը 1640-ին հրաման ստացաւ Կոստանդնուպոլիս անցնիլ, իբր միակ քարոզիչ Հայոց ազգին, ինչպէս ինքն կը գրէ (ԿԱԼ. 179)։ Կ. Պոլսոյ մէջ Զաքարիայի մահուանէ ետքը պատրիարքութեան ընտրուած էր Դաւիթ Արեւելցի, նուիրակ Էջմիածինի եւ հայադաւանութեան ջերմ պաշտպան, Կեսարացի Գրիգորի ուղղութեան հետեւող։ Սակայն չէր վերջացած լատինասէրներու խմբակը՝ Խուլին հետեւողներուն մնացորդներով կազմուած, որոնք իրենց նպատակին աշխատելէ չէին դադարած, այն է նախապէս պատրիարքութեան տիրանալ, որ յետոյ իրենց միտքը կարենան իրականացնել։ Իսկ պատրիարքութեան տիրանալու միջոցներն էին, պետական անձերը շահելու կերպեր եւ առատաբար կաշառքներ։ Պետական պաշտօնեաներէն ալ իւրաքանչիւրը՝ ունէր իր Հայազգի սեղանաւորը, իբրեւ գանձող եւ իբրեւ միջնորդ եւ պաշտօնէից փոփոխութեամբ շատ դիւրին կըլլար պատրիարք ալ փոփոխել։ Ըստ այսմ Դաւիթ Արեւելցիի հակակիրներուն դժուար չեղաւ, օր մը զայն գահընկէց ընել, եւ իրենց մտերիմներէն Կիրակոս եւ Երեւանեցին պատրիարքութեան բարձրացնել 1641-ին (ՉԱՄ. Գ. 622)։ Անոր օրով Կալանոս Կ. Պոլիս կը հասնի (ԿԱԼ. 179)։

« 1691. Կանոններու Բացատրութիւն   |   1693. Կիրակոս Երեւանեցի »
© Gratun.org