Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Փիլիպպոս Ա. Աղբակեցի

1694. Կալանոսի Ջանքերը

Կիրակոս Կալանոսէ խնդրած էր, որ Ղալաթիայէ Ստամպոլի կողմը անցնի, այնտեղ հոծ Հայութեան մէջ իր ուսուցչութիւնը շարունակելու։ Այս առաջարկը Կալանոսը խրտչեցուցած էր, զի Լատին կրօնաւորներ մինչեւ այն ատեն Կ. Պոլսոյ կողմ անցած չեն եղեր։ Ուստի խորհրդակցելով Յովհաննէս Ուռհայեցի՝ Տիարպէքիրի արքեպիսկորոսին հետ, զոր Կիրակոս տեղակալ էր թողած, կ՚որոշէ աչքի չզարնելու համար, իր տարազն ալ փոխել, եւ Հայ վարդապետի պէս զգեստաւորուիլ, որ սեւ ու սրածայր կնգուղէն զատ՝ առջի հագուստէս շատ չէր տարբերեր, կ՚ըսէ ինքն (ԿԱԼ. 180), եւ ոչ թէ զգեցաւ զձեւ Հայոց վարդապետի՝ բաց ի կնգղոյն (ՉԱՄ. Գ. 623)։ Ըստ այսմ Կալանոս 1642-ին սկիզբները կը հաստատուի Ստամպոլի կողմը պատրիարքարանի մէջ, ուր ազատարար եւ բազմաթիւ աշակերտներ հաւաքեց իր շուրջը, միշտ լեզուական եւ գիտական ուսմանց անունով, իսկ գաղտնի՝ դաւանական ներշնչումներով։ Պատրիարքարանի տեղւոյն համար ընդհանուր կարծիքն էր թէ ճիշդ 1641-ին, Կիրակոսի պատրիարքութեան սկիզբը, պատրիարքարանը Սամաթիոյ Ս. Գէորգ եկեղեցիէն Գումքաբուի Ս. Աստուածածին եկեղեցին փոխադրուած ըլլայ (01. ՕՐԱ. 94)։ Իսկ Սամաթիոյ եկեղեցիէն առաջ շատ հաւանական է որ Յովակիմ Ղալաթիոյ Ս. Լուսաւորիչը նստած ըլլայ, վասնզի այն ատեն Հայերը ուրիշ սեփական եկեղեցի չունէին, եւ Ղալաթիա ալ մինչեւ վերջը առանձնաշնորհեալ եւ նախապատիւ դիրք մը կը պահէր։ Գումքաբուի եկեղեցւոյն շինութիւնը աւելի կանուխ տեղի ունեցած էր 1610-ին, Յովհաննէս Խուլին պատրիարքութեան օրով (§ 1597), եւ հաւանականագոյն կը կարծենք, պատրիարքարանի տեղափոխութեան թուականը 1641- էն առաջ տանիլ։ Միւս կողմէ յայտնի ըլլալով Խուլին եւ Կիրակոսի միեւնոյն կուսակցութեան կամ ուղղութեան պատկանիլը, անտեղի չէր ըլլալ հետեւցնել, թէ ասոնց միտումն եղած է իրեղց յարմար նոր կեդրոն մը կազմել, առջի կեդրոնին իրենց ուղղութեան համամիտ չըլլալուն պատճառով։ Ըստ այսմ 1610-է 1641 պատրիարքարանի կեդրոնը ընդհանրաբար յետ եւ յառաջ տեղափոխուած կըլլայ, մինչեւ որ վերջնականապէս նոր կեդրոնին մէջ կը հաստատուի Ամէն առթի մէջ Կալանոս լատին կրօնաւորին Հայ վարդապետի տարազով լատինականութիւն ներշնչել՝ ընդհանուր տժգոհութիւն գրգռեց Հայոց մէջ, եւ Կալանոսի կացութիւնը դժուարացուց, ինչչափ ալ տեղակալ ՈՒռհայեցին զինքը կը հովանաւորէր, եւ Կալանոսի երեք հաւատարիմները՝ Խաչատուր եւ Թովմաս եւ Պօղոս (§ 1693), կը պնդէին թէ Կալանոսի պաշտօնն է գիտութիւններ եւ մակածութիւններ սորվեցնել մահմետական կրօնքին դէմ, եւ Հայոց քրիստոնէութեան պաշտպանութիւն ընել (ԿԱԼ. 180)։ Երբ ինքն Կալանոս ալ այն կողմէ քաշուիլ կը մտածէր, ժանտախտէ կը բռնուի եւ Ղալաթիոյ կողմը Լատինաց հիւանդանոցը կը փոխադրուի, որպէս զի կըսէ, իմիններէս հեռու առանց իմ եկեղեցւոյ խորհուրդներուն չմեռնէի։ Սակայն 15 օրէն կը բժշկուի, եւ հիւանդութեան պարագայն գրգռութիւնները չիջեջուցած ըլլալուն, նորէն պատրիարքարանի կողմը կը դառնայ։ Այսպէս կանցնի1642 տարին, մինչեւ որ Կիրակոս տարւոյ ը շրջագայութենէ ետքը Կ. Պոլիս կը դառնայ, եւ հազիւ թէ վերադարձին համար խնդակցութիւններ կընդունի, ժանտախտէ կը բռնուի երեք օրէն կը մեռնի, տակաւին 40 տարեկան (ԿԱԼ. 181) , եւ կը թաղուի Պալըքլըի գերեզմանատունը (ՉԷԼ. 51)։ Ամսաթիւը որոշ չենք գտներ, բայց 1642 սեպտեմբերին կը հաչուենք։ Քարոզ մը միայն կը յիշուի իրմէ գրուած, բայց ձեռագիր եւ անծանօթ մնացած է (ՏԱՇ. 840), որով չենք կրնար գնահատում մը կազմել։

« 1693. Կիրակոս Երեւանեցի   |   1695. Խաչատուր Սեբաստացի »
© Gratun.org