Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Փիլիպպոս Ա. Աղբակեցի

1696. Կալանոսի Հեռանալը

Խաչատուր պահ մը Կ. Պոլսէ հեռանալէ ետքը, նորէն գաղտնապէս ետ եկած էր, Կալնոսի մօտ ապաւինած, ուր այս երկուքը եւ Թովմաս Բերիացին ու Պօղոս Տիվրիկեցին ալ անոնց հետ, խորհրդակցութեան կը պարապէին, եւ միջոցներ կը պատրաստէին Դաւիթը պատրիարքութենէ գահընկէց ընելու։ Դաւիթ լուր առաւ անոնց ըրածին վրայ, եւ որովհետեւ քանի մը Հայ եկեղեցականներուն լատին կրօնաւորի մը հե տ գաղտնի խորհուրդի մէջ գտնուիլը՝ շատ զօրաւոր ամբաստանութիւն էր կառավարութեան աչքին, ուստի պետական պաշտօնէից ձեռքով տուն պաշարել տուաւ՝ չորսն ալ ձերբակալեալ տալու համար, բայց Խաչատուր ու Թովմաս ու Պօղոս կրցան խոյս տալ ատենին, եւ Կալանոս միայն ձերբակալուեցաւ։ Գաղղիոյ դեսպանը լուր առնելով, փութացուց իր պաշտօնեաները որոնք կաշառքով գոհացուցին Տաճիկ պաշտօնեաները աշուընին գոցել կամ ուրիշ կողմ դարձնել, որպէսզի Կալանոս կարենայ փախչիլ, եւ դեսպանն ալ համոզուեցաւ որ Կալանոսի դիրքը հիմնապէս խախտուած է Կ. Պոլսոյ մէջ, եւ պիտի չկարենայ օգտակար ըլլալ ոչ Հռոմի կրօնական ազդեցութեան եւ ոչ Եւրոպիոյ քաղաքական ազդեցութեան, ուստի Գաղղիոյ ու Վենետիկի դեսպանները համաձայնութեամբ զինքն նաւ դրին ու Հռոմ դարձուցին, ուր հասաւ երկամսեայ նաւագնացութեամբ, Զմիւռնիա հանդիպելէ եւ Լիվօռնօ (Livorno) ցամաք ելլելէ ետքը։ Իրեն հետ նոյն նաւով Եւրոպա եկած են, Յովհաննէս՝ Կիրակոս պատրիարքի հայրը, Զաքարիա դպիր, եւ ուրիշ երեք Հայեր (ԿԱԼ. 184)։ Կալանոս իր ուղեւորութեան թուականները չի յիշեր, սակայն 1643-ին աշնան ատեններուն պէտք կ՚ըլլայ հաշուել Իտալիա հասնիլը։ Կալանոսի մեկնելէն ետքը այլեւս Խաչատուր Սեբաստացիի անունը չի յիշուիր Կ. Պոլսոյ անցուդարձին մէջ, եւ Կ՚երեւի թէ գորէ քաշուած է։ Իսկ Թովմաս Բերիացի Հռոմէ ստացած յանձնարարութեան հպատակելու եռանդով՝ աշխատեցաւ իր կուսակցութեան հետ Դաւիթի դէմ պայքարը շարունակել, եւ մեծամեծ խոստումներով յաջողեցաւ գահընկէց ընել տալ, եւ ինքն պատրիարք հռչակուիլ, սակայն աթոռին ստացութեան չկրցաւ մտնել, չկարենալով խոստացած գումարները վճարել, զոր իրեններն ալ չկրցան կամ չուզեցին հանգանակել։ Անոր համար լսելեան Կ. Պոլիսէ մեկնեցաւ եւ Հռոմ գնաց, յուսալով այն տեղէն նիւթական օգնութիւններ ալ գտնել, եւ անով յաջողիլ։ Թովմասի մեկնելուն առթիւ ուրիշ Հայեր ալ Հռոմ մեկնած են, եւ ասոնց մէջ կը յիշուին, Կարապետ՝ Կիրակոս պատրիարքի եղբայրը, եւ Յովհաննէս վարդապետ՝ զոր յիշեցինք իբր Կալանոսի եւ Կիրակոսի միջնորդ (§ 1693)։ Թովմասի անուանական պատրիարքութիւնը կը հաշուուի 1644 տարւոյ մէջ։ Կալանոս մնացած է Հռոմ, իբրեւ ուսուցիչ Հայերու եւ Արեւելցիներու, որոնք գտած ընդունելութենէն քաջալերած կը յաճախէին Հռոմ երթալ, եւ դաւանական յայտարարութեամբ մը դիւրութիւններ եւ պաշտպանութիւններ կը վայելէին (ԿԱԼ. 184)։ Կալանոս աշխատած է գր ական երկասիրութիւններ ալ պատրաստել հայերէն եւ լատիներէն լեզուներով, հայոց լեզուին եւ պատմութեան եւ վարդապետութեանց մասին, որոնց գլխաւորն է, Միաբանութիւն հայոց սուրբ եկեղեցւոյն հռոմայ, երկամասնեայ եւ եռահատոր գործը, զոր աւարտած է 1651 մայիս 23- 2 ապրիլին Հռոմի մէջ (ԿԱԼ. թ. ), եւ տպագրութեամբ հրատարակած։ Միակողմանի ուղղութեամբ եւ անձկամիտ տեղեկութեամբ յօրինուած գործ մըն է, որուն գրածները Հայ հռոմէականներէ իսկ խստիւ քննադատուած են (ՉԱՄ. Գ. 624)։

« 1695. Խաչատուր Սեբաստացի   |   1697. Կ. Պոլսոյ Գործեր »
© Gratun.org