Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Փիլիպպոս Ա. Աղբակեցի

1697. Կ. Պոլսոյ Գործեր

Դաւիթ Արեւելցի, որ իբրեւ գահընկէց մինչեւ Կիպրոս վտարուած էր, անմիջապէս ետ դարձած էր Թովմասի անչաջողութիւնը լսելով, եւ դիւրաւ ձեռք ձգած պատրիարքական աթոռը։ Թէպէտեւ լատինամիտները հրապարակի վրայ տկարացան, եւ ձախողեցան Հայերը հռոմէադաւան դարձնելու մէջ, բայց պայքարը շարունակեց Հռոմի հովանաւորութեամբ եւ օժանդակութեամբ եւ ներքին կացութիւնը միեւնոյն մնաց՝ իշխանաւորներու եւ եկեղեցականներու մէջ արմատացած անձնական խնդիրներու եւ բուռն հակառակութեանց պատճառով։ Այդ կացութեան ընդաղօտ մէկ նկարագիրը կու տայ Դավրիժեցին, եւ սկիզբը 1652-էն 18 տարի ետեւ կը տանի (ԴԱՎ. 259), այսինքն է մինչեւ 1634 կը հասցնէ, որ է ըսել մինչեւ Փիլիպպոսի կաթողիկոսութեան սկիզբները եւ Գրիգոր Կեսարացիի վերջին պատրիարքութիւնը։ Սակայն մենք անկէ առաջ ալ տեսանք խառնակութեանց տիրելը։ Այդ շփոթներուն գլխաւոր պատճառներէն մին եղած է, Կ. Պոլսոյ մէջ հինէն հաստատուած գլխաւորներուն, եւ հետզհետէ նոր եկողներուն մրցումը։ Վերջինները գաւառներու մէջ կուսակալներու հետ մտերմութիւն կը ստանային, եւ կուսակալներուն բարձրանալովը իրենք ալ ազդեցութիւն կը շատցնէին, որով Կ. Պոլսոյ հիներուն նախանձը կը շարժէին, որոնք բարձրամիտ եւ բարձրայօն պանծանօք նոր եկողները իբրեւ զգռեհիկ եւ չմարդի ունէին, եւ ազգային գործերու մէջ ալ զեկամուտս ի բաց քեցեալ անհաղորդս որսէին, թէպէտեւ ասոնք զօրաւոր ըլլային գաւառէ փոխադրուած եպարքոսներուն մօտ (ԴԱՎ. 257)։ Այսպէս Կ. Պոլսոյ մէջ ազդեցիկ իշխանաւորները դարձած էին Վանեցի խոջա Ռուհիջան եւ Տիարպէքիրցի խօջա Երեմիա, որոնց անունները տուած ենք գաւառի գործերուն մէջ (§ 1656)։ Այդ նախանձընդդէմ մրցակցութիւնը նոյն իսկ լատինամիտ պայքարներուն մէկ շարժառիթը կը կազմէր։ Խռովութիւններուն պատճառներէն մէկ ուրիշն ալ պատրիարքներու ըստէպ եւ անհարկի փոփոխութիւններն էին, որով խազմասէրքն եւ խռովարարքն ի ժողովրդականաց, իրենց կիրքէն եւ յամառութենէն դրդուած գումարտակ լինէին, ոմանք ի վերայ եւ ոմանք այնմ կաշառս յոլովս եւ վանէին զախոյեանն։ Այս պատճառով երբեմն խոստումներով, եւ երբեմն փոխառութեամբ, պարտքեր կը կազմէին, եւ յետոյ պատրիարքական փոփոխութեանց պատճառով իրարու վրայ կը թողուին։ Այս կերպով 40,000 ղուռուշի պարտք մը գոյացած էր, որ ընդհանուր ազգին վրայ կը ծանրանար, եւ ոչ ոք կուզէր վճարել։ Դաւիթ Արեւելցին պատրիարքութեան անցած էր, բայց խռովութիւնը չէր դադարած, ինքն ալ անձեռնհաս կը գտնուէր զայն վերջացնել։ Անոր համար արք երեւելիք եւ անուանիք, եւ երիցունք եւ երէցփոխք՝ հեռաւոր Էջմիածինին կը դարձնէին աշուընին, եւ պատուիրակներով ու նամակներով ու նամակներով Փիլիպպոս կաթողիկոսին կը դիմէին կնճիռը լուծել եւ խաղաղութիւն հաստատել իր իշխանութեամբ։ Կացութիւնը աւելի դժուարացաւ, երբ Դաւիթ իբր 5 տարի ալեկոծեալ պատրիարքութենէ ետքը վերջապէս պաշտօնանկ հռչակուեցաւ 1649-ին, սակայն զինքն վար առնողներն ալ ուրիշ մը չկրցան տեղը դնել, եւ պատրիարքարանը մնաց առանց պատրիարքի, եւ իշխանաւորներէն քանի մը հատը, Տեղակալ անունի ներքեւ իրենք սկսան վարել պատրիարքարանի գործերը։ Փիլիպպոս այս լսելով ուզեց միջամտել, երբեմն թղթով, եւ երբեմն մարդ ուղարկելով, եւ այլ կերպիւ հնարս հնարելով, բայց ոչ եղեւ խաղաղութիւն (ԴԱՎ. 259)։ Ուզեց անձամբ Կ. Պոլիս գալ, բայց ուրիշ կարեւոր եւ քիչուշատ պատրաստուած գործ մը կը ստիպէր զինքն Երուսաղէմ երթալ, ուստի շատաչաւ խոստանալով որ Երուսաղէմի գործը աւարտելով Կ. Պոլիս կու գայ։

« 1696. Կալանոսի Հեռանալը   |   1698. Գումքափուի Հրդեհը »
© Gratun.org