Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Փիլիպպոս Ա. Աղբակեցի

1701. Լեհահայերու Ընթացքը

Նորէն պէտք է Լեհահայոց դառնանք եւ անոնց ընթացքը բացատրենք, զորս թողուցինք 1640-ին, երբ Փիլիպպոս անոնց առաջարկած էր խոհեմ եւ հմուտ անձեր յղել իրեն, որպէսզի պէտք եղածը իմանայ եւ կատարէ (§ 1678)։ Կ՚երեւի թէ առաջարկը չգործադրուեցաւ, կամ եթէ գործադրուեցաւ՝ արդիւնք չունեցաւ, վասնզի հետք մը մնացած չէ պատմութեան մէջ։ Նիկոլ միշտ մընացած է իր բռնակալ իշխանութեան վրայ եւ իր յամառ հռոմեականութեան մէջ, իսկ ժողովուրդը իբր տարի եւս շարունակած է իր ընդդիմութիւնը, եւ ամէն միջոցներ գործածելէեւ ապարդիւն երնելէ ետքը, վերջապէս յուսահատութեան մատնուած, որոշած է անուղիղ միջոցներու դիմել առանց իր միտքէն հրաժարելու։ Ժողովուրդին գլխաւորները կը մտածեն, զի գոնէ ի վերին երեսս կաթոլիկ զանձինս, ընծայեցուսցեն, որպէսզի այս կերպով կարենան յաղթահարել զարքեպիսկոպոսական Նիկոլ, եւ եկեղեցիքն յիշխանութիւն իւրեանց մտցնել, եւ անկէ ետքը կարգեսցեն զամենայն ըստ առաջնումն կարգի։ Այդ խորհուրդը յաջողցնելու համար իբր թէ Օձնեցիէն առաջ գրուած ձեռնադրութեան մաշտոցի մը մէջ՝ դաւանութեան ձեւ մը կը գտնեն, որուն մէջ կը պարունակուի եղեր երդումն հնազանդ լինելոյ սրբոյն Պետրոսի, Գրիգորի Լուսաւորչի, եւ ոմանց օրինաւոր ժառանգաց նոցա, այլեւ ընդունելի էին եօթնեքեան ժողովքն եւ ոմանք (ԲՌՆ. 26)։ Մեզի համար անիմանալի կը մնայ այս տեսակ հանգանակ մը Օձնեցիէն առաջ գրուած, երբ Հռոմի հետ յարաբերութիւններ ալ գոյութիւն չունէին, ուստի յայտնապէս հնարիմաց դարձուածի մը, կամ թէ կեղծեալ ցրուածի մը արդիւնք եղած է այդ տարօրինակ գիւտը, որուն իսկութիւնը գրուած չէ, եւ ենթադրութեանց մէջ մտնելն ալ աւելորդ կը դատենք։ Լեհահայերը այդ հանգանակը ներկայեցին թագաւորին, որ էր հռչակաւորն Յովհաննէս Քազիմիր, Եանգիաժիմիր գրուած մերիններէն (ԴԱՎ. 300), որ առաջարկը ընդունելու համար Հայոց կաթողիկոսական հաստատութիւնը պահանջեց։ Փիլիպպոսի Կ. Պոլիս հասնիլը բարեպատեհ նկատուելով, իսկոյն պատուիրակներ յղուեցան կաթողիկոսական վաւերացումը ձեռք ձգելու, եւ միանգամայն իրենց բուն միտքը բացատրելու համար։ Փիլիպպոս իսկոյն չի հաւանիր առաջարկին, վասնզի իսկութիւնը իրեն յայտնի եղած պիտի ըլլար, բայց զկնի բազում խորհրդածութեան, եւ երկուցեալ գուցէ դարձցի ժողովուրդն բոլորովին ի ծոց հռոմէական եկեղեցւոյն (ԲՌՆ. 159), եւ վստահելով թէ ասիկա միջոց մըն է փրկութեան եկեղեցեաց նոցա (ԴԱՎ. 299), եւ լսելով իսկ անշուշտ թէ ինչ է Լեհահայոց ներքին դիտումը, ուր ուրեմն հաճի կաթողիկոսն յայն բան, եւ հանգանակի ձեւը կը հաստատէ (ԲՌՆ. 159)։ Բայց գիրը Լեհահայերուն չի յանձներ, այլ կու տայ զայն իր աշակերտներէն Յովհաննէս Աղզնեցի վարդապետին ձերքը, այր փարթամ իմաստութեամբ եւ հանճարեղ բանիւ, եւ զայն 1653) նոյեմբեր 5-ին գրուած կոնդակով նուիրակ կը կարգէ (ԿԱՄ. 521), եւ կը հրահանգէ նախապէս ամէն միջոց գործածել (ԴԱՎ. 299), եւ մի առաջի առնել զայն թուղթ, բայց միայն ի ծայրագոյն հարկի, (ԲՌՆ. 159)։ Այս ամէնը կը կատարուէր առանց Նիկոլի մասնակցութեան, բայց հնար չէր որ Նիկոլ լուր չառնէր ժողովուրդին ձեռնարկին նկատմամբ։

« 1700. Փիլիպպոս Ի Կ. Պոլիս   |   1702. Նիկոլ Ի Կ. Պոլիս »
© Gratun.org