Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Փիլիպպոս Ա. Աղբակեցի

1703. Լեհահայերու Հաշտութիւնը

Յովհաննէս Արզնեցին կանուխէն Իլվով հասնելով սկսած էր խաղաղութեան ու հաշտութեան ու սիրոյ քարոզներ խօսիլ, բայց ժողովրդեան ընդդիմանան, եւ Նիկոլը հեռացած ըլլալուն այլեւս ոչ կամին հնազանդիլ նմա, մինչ Արզնեցին՝ Նիկոլին կաթողիկոսին երթալը բարեգուշակ նկատելով՝ կ՚աշխատէր փոխադարձ հաշտութիւն պատրաստել առանց գործը վճռական ձեւի մտցնելու, մինչեւ որ Նիկոլ դարձաւ կաթողիկոսին օրհնութեան կոնդակով եւ Հայ եկեղեցւոյ հպատակութեան յանձնառութեամբ։ Այն ատեն աւելի դիւրացաւ գործը։ Նիկոլի զղջումը, հայադաւանութեան եւ Հայոց եկեղեցիին վերադարձի յայտարարութիւնը ժողովուրդին միտքը շինեցին, իբր թէ Նիկոլ զղջացեալ եւ թողեալ իցէ զթիւը վարս իւր։ Քաղաքական իշխանութիւնն ալ, կանուխէն ընդունած ըլլալով Հայերուն կրօնքի ազատութիւնը, նոր ընդդիմութիւն չէր կրնար յարուցանել երբոր եպիսկոպոս եւ ժողովուրդ կը համաձայնէնա, որով հաշտութիւնը անհակառակ կնքուեցաւ։ Առաջին կիրակիէն Յովհաննէս Արզնեցին գլուխ կանգնեցաւ, ու եպիսկոպոսն ու ժողովուրդը միասին եմոյծ յեկեղեցին իւրեանց (ԴԱՎ. 299), ուստից 1630-էն, այսինքն 23 տարիէ իվեր վտարուած էր ժողովուրդը (§ 1661), խրատեց, քարոյեց, մխիթարեց, ածեալ ի համբոյր հաշտութեան զամենեսեան ընդ եպիսկոպոսին, որով ամէնքը մխիթարեալ ուրախացան, եւ գոհութեամբ օրհնէին զԱստուածն ամենայնի։ Յովհաննէս Քազիմիր թագաւորն ալ, որ այն օրեր Իլվով եկաւ, յատկապէս իրեն մօտ հրաւիրեց Արզնեցին, խօսեցաւ ու խորհրդակցեցաւ, եւ զշնորհակալութիւն արար նմա, ժողովուրդն ու եպիսկոպոսը վերջապէս հաշտեցնել կրնալուն, եւ բազմաժամանակեայ խռովութիւնն բառնալուն համար (ԴԱՎ. 300)։ Այս հաշտութեան օրը նուիրական եղաւ Լեհահայերուն համար, եւ տարուէ տարի անոր յիշատակը որոշեցին կատարել Տօն Միութեան անունով, եւ օր սահմանեցին Հոգեգալուստէն ետքը մետասաներորդ կիրակէն (ԲՌՆ. 27), որ 1652-ին կ՚իյնար օգոստոս 8-ին, Վերափոխման բարեկենդանին, եւ այն օրը պէտք է ընդունիլ իբրեւ Լեհահայերու հաշտութեան օրը։ Միութեան տօնին վրայ խօսելով Լատին պատմիչը, կ՚ըսէ թէ արդարեւ միաբանեցան նորք ընդ միմեանս, այլ ոչ ընդ սուրբ եկեղեցւոյն, իմա՛ եկեղեցւոյն Հռոմայ, իբր զի ջերմեռանդութեամբ պաշտէին զհերետիկոսական արարողութիւնս իւրեանց, եւ թէ Նիկոլ զամենայն ինչ կարգեաց ըստ այնմ որպէս էր յառաջ քան զխոստովանութիւնն իւր, այսինքն հռոմէադաւանութենէն առաջ (ԲՌՆ. 27)։ Եւս եւ ստորագրութիւն թղթոյն դաւանութեան, զոր իբր թէ հին մաշտոցէ քաղած էին Հայերը (1701), զանվաւերս համարեալ, հրամայեալ լինէր ջնջել զայն գիր (ԲՌՆ. 159)։ Աւելորդ չըլլայ դիտել տալ թէ որչափ ամուր էր Փիլիպպոս հայադաւան սկզբունքներու վրայ, որով չէր կրնար այլապէս վարուած ըլլալ Հռոմի ուղղած գիրերուն մէջ (§ 1680), յայտնի կետերը կրկնելով եւ մնացածը զգուշաւորութեամբ լռելով։ Յիշեալ եղելութեանց հետեւանքով Հայք կարի զուարճանային ի սիրտս իւրեանց, զի գտին հնարս՝ միացեալս զանձինս ընծայեցուցանելոյ, եւ այնու պահելոյ զարտօնութիւնսն, մնալով, կալով ի նախնի հաւատս իւրեանց (ԲՌՆ. 27)։ Ասիկա մեծ ցաւ կը պատճառէ Լատին պատմիչին, մանաւանդ տեսնելով թէ քաղաքական իշխանութենէ ալ հաւանութիւն ստացան, եւ արտօնութիւնս մեծամեծս գտին յարաքայէն Յովհաննէս Քազիմիրայ (ԲՌՆ. 160)։ Նոր կացութիւն մը ստեցծուեցաւ այս կերպով Լեհահայոց մէջ, որոնք արտաքնապէս իբր թէ հռոմէադաւանութեան յարած կ՚երեւէին, մինչեւ իսկ Լատին եկեղեցիներու մէջ պատարագած ատեննին յաւելուին ջուր ի գինի բաժակին (ԲՌՆ. 27), այլ ներքնապէս, այսինքն իրենց եկեղեցիներուն մէջ, ըստ ամենայնի Հայ եկեղեցւոյ կանոններ կը պահէին, որուն չէր խղճեր առաջնորդ լինել Նիկոլ, որ միշտ իր անձին ու շահին կը ծառայէր, եւ ոչ երբեք կրօնքի կամ դաւանութեան, հակառակ հռոմէականներուն իր վրայ տածած մեծ համակրանքին։ Դավրիժեցին 1660 մայիս 10-ին գրելով կը հաստատէ, թէ մինչեւ այն օր Իլվովցիք եւ Նիկոլ կան ի վերայ նոյն պատմագրութեան (ԴԱՎ. 302)։ Նոյնպէս լատին պատմիչն Ալոզիոս Փիթու, 1668 դեկտեմբեր 31-ին (ԲՌՆ. 113) կը վկայէ, թէ Հայեր նոյն դիրքը կը պահեն ու վայելեն մինչեւ ցայսօր (ԲՌՆ. 27)։ Իսկ Յովհաննէս Արզնեցի ամ մի ողջոյն Իլվով մնաց, որպէսզի Հայ եկեղեցւոյ կանոններուն եւ ծէսերուն գործադրութիւն ապահովէ, եւ ապա դարձաւ եւ եկն ի սուրբ Էջմիածին 1654-ին (ԴԱՎ. 300), եւ իր պաշտօնին յաջողութիւնը հաղորդեց կաթողիկոսին, որ իր աթոռը դարձած էր։

« 1702. Նիկոլ Ի Կ. Պոլիս   |   1704. Վկայարաններու Նորոգութիւնը »
© Gratun.org