Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Փիլիպպոս Ա. Աղբակեցի

1707. Փիլիպպոսի Դառնալը

Փիլիպպոսի Կ. Պոլիս մնալը տեւեց տարի մը ամբողջ 1652 ամառուան սկիզբէն մինչեւ 1653 նոյն ամիսները։ Երկու մեծ գործերէն զատ, որոնք են Կ. Պոլսոյ եւ Իլվովի խռովութիւններուն բարձրացումը, նա կատարեց այլեւս բազում գործս բարութեանց եւ ուղղութեան, եւ եկեղեցականաց եւ աշխարհականաց համար կարգադրութիւններ հաստատեց։ Մայրտաճարի դատարկուած գանձատան համար ալ երեւելի եկեղեցական անօթներ եւ սպասներ հաւաքեց, կաթողիկոսարանն հոգ տարաւ (ԴԱՎ. 260)։ Այդ նիւթական նպաստներուն կարգին ամէնէն նշանաւորը եղաւ Մայրտաճարին զանգակատուն մը աւելցնելու համար պէտք եղած ծախքին հայթայթումը, զոր կաթողիկոսին առաջարկութեան վրայ մեծաւ յօժարութեամբ եւ կամակոր խոնարհութեամբ յանձնառու եղաւ վճարել՝ Անտոն Չէլէպի անուն կարի ընչաւետ եւ փարթամ, յոյժ երեւելի եւ հռչակեալ՝ Պրուսացի վաճառական մը, որ Կոստանդնուպոլսոյ եւ Զմիւռնիոյ մէջ վաճառատուններ ունէր, եւ ներքին գաւառներէն եւ Եւրոպայէ եկող ապրանքները միանգամայն վճարէր զգինն, եւ երեք քաղաքներու մէջ ալ ունէր զտունս եւ զապարանս հոյակապս (ԴԱՎ. 261)։ Դժբախտաբար Դավրիժեցին մակդիր անուն մը չի յիշեր այդ նշանաւոր Անտոնին վրայ, որ գիտնայինք թէ որ ազգատոհմին նախքիններէն եղած է Էջմիածինի զանգակատունին բարերարը։ Բայց ամէն առթի մէջ հնար չէ զայն նոյնացնել Անտոն Կեավուրին հետ՝ որ փախեաւ յերկիր Լիվօռնան, թէպէտ սա ալ ունէր փառաւոր տուն, որ եղեւ օթեւան Ֆիլէմէնկին դեսպանին։ Վասն զի այս Անտոն կը նկարագրուի իբրեւ մէկ մը, որ Հայոց ոչինչ մին չօգնեաց, յիշելով չարար մին նշան (ՉԷԼ. 77), Փիլիպպոս յաջողութեամբ փակելով իր Երուսաղէմի եւ Կոստանդնուպոլսոյ երկամեայ հայրապետական ուղեւորութիւնը, ճամբայ ելաւ դառնալ Մայրաթոռ, չենք գիտեր ինչ ճամբով, եւ ի տօնի Փոխման սրբուհւոյ Կուսին, այսինքն է 1653 օգոստոս 14-ին, եմուտ յԷջմոիածին (ԴԱՎ. 260)։ Հարկաւ առաջին հոգերէն մին եղաւ իր բացակայութեան ժամանակ կատարուած գործերուն տեղեկանալ, որոնք կանոնաւոր ընթացք ունեցած էին Յակոբ Ջուղայեցիի հսկողութեամբ, եւ վերջին պէտքերը լրացնել երկու վկայարաններուն եւ Մայրաթոռին մէջ կատարուած նորոգութեանց։ Ձմեռը վերահաս ըլլալուն նոր շինութեան չկրցաւ սկսիլ, եւ ցուրտերուն մեղմանալուն ձեռնարկեց զանգակատունին հիմնարկութեան, որուն համար տենչումն բաղձանաց յոլովագոյն կայր ի սենեակ սրտի կաթողիկոսին (ԴԱՎ. 260)։ Սկզբնաւորութիւնը Դավրիժեցին կը դնէ յաւուրս աղուհացից (ԴԱՎ. 262), 1654-ին Բուն բարեկենդանը կ՚իյնար փետրուար 5-ին։ Փիլիպպոս կ՚աշխատէր օր առաջ գործը վերջացնել եւ սիրտին փափաքը լրացնել, սակայն սաստիկ ընդդիմութեան հանդիպեցաւ Մահմատղուլի կուսակալին կողմէն, այր գոռոզ եւ բռնագլուխ, այլեւ կուսէն ընդ Քրիստոնէից։ Որուն թէպէտ կաշառօք եւ բազում խնդրանօք մօտեցաւ կաթողիկոսը, բայց նա ոչ լաւաւ նմա, եւ շարունակ կը սպառնար թէ ոչ թողումք շէն զզանգատունն, այլ քակելոց եմ զնա, զի Փիլիպպոս արդէն ձեռնարկած էր հիմերը դնել, եւ քիչ քիչ առաջ կը տանէր, եւ տարիէ մը այնչափ բարձրացաւ շէնքն, մինչեւ կապեցան ներքին կամարքն, երբ Փիլիպպոսի ալ մահը վրայ հասաւ։ Զանգակատուն, ինչպէս այսօր կը տեսնուի, հիմնարկուեցաւ Մայրտաճարին արեւմտակողմը, աւագ դրան առջեւ, հուպ եւ կից որմոյ նորին (ԴԱՎ. 262)։

« 1706. Հռիփսիմէի Նշխարքը   |   1708. Փիլիպպոսի Մահը »
© Gratun.org