Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Փիլիպպոս Ա. Աղբակեցի

1710. Բաղէշի Ուսումնարանը

Փիլիպպոսի ժամանակը ուսումնական զարթնումի միջոցին կը պատասխանէ, որուն Մովսէսի հետ ինքն ալ իր արժանիքն ու մասնակցութիւնն ունեցած է։ Թէպէտեւ իրմէ անկախաբար ալ գործեր կատարուած են, սակայն միշտ իրեն համար պատուաւոր առնչութիւն մը կը ճշմարտուի, զի հայրապետի մը հոգին եւ ընթացք, բարեգուշակ ներշնչում կազդէ ամէն կողմ։ Մեր նախընթացաբար հաստատուած ոճին համեմատ, ընդհանուր գործունէութիւնը պատմելէն ետքը, ցրիւ գիտելիքներէն կարեւորագոյնները քաղելու կանցնինք։ Կանուխէն սկսած էր մեծ հռչակ ունենալ Բաղէշ քաղաքին յարակից Ամրտոլի կամ ուղիղ հնչմամբ Ամրորդւոյ վանքին դպրոցը։ Անոր սկզբնաւորութիւնը կը տարուի մինչեւ Գրիգոր Տաթեւացի, որուն աշակերտներէն Դանիէլ վարդապետ Ճգնաւոր մականունեալ, իբրեւ գլուխ կը նկատուի Ամլորդւոյ վարդապետական գաւազանին, եւ յաջորդներ կը յիշուին Յովհաննէս Համշէնցի, Գրիգոր Արճիշեցի մականունեալ Չորթան, Ներսէս Մատաղ, Ներսէս Բաղիշէցի, Ներսէս Ամկեցի, Յովհաննէս Ոստանցի՝ մականունեալ Բրդուտ, Բարսեղ Գաւառցի, եւ Ներսէս Մոկացի մականունեալ Բեգլու, զոր առիթ ունեցանք յիշել Մեծ-Անապատի մասին խօսած ատեննիս (§ 1620)։ Յիշուածներուն մէջէն Ամլորդւոյ դպրոցին մեծ զարկ տուողը եղաւ։ Բարսեղ Գաւառցին, որ Սուրբ Գրոց ւսումնասիրութենէ զատ հետամուտ եղաւ իմաստասիրական եւ տրամաբանական ճիւղեր մշակել, եւ պատճառ եղեւ գտանելոյ արտաքին գրոց գիտութեան (ԴԱՎ. 303)։ Եւ որովհետեւ անխոնջ ինքնօգնութեամբ, եւ աղօթքի դիմելով յաջողեցաւ իր նպատակին մէջ, իրաւունք ունեցաւ Դավրիժեցին ըսել թէ աղբիւրն եւ տուողն ամենայն իմաստութեան, Հոգին սուրբ Աստուած, եւս սմա տեսութիւն եւ հանճար մտաց խելամուտ լինել բառին եւ ոճոյն եւ շաւղաց արտաքին գրեանց, առանց ուրուք առաջնորդելոյ եւ ցուցանելոյ բնաւ (ԴԱՎ. 302)։ Բաղէշի դպրոցին աշակերտութիւնը Հայ վարդապետութեան նոր զարգացման սկզբնապատճառը կրնայ ըսուիլ, չի Յովհաննէս Համշենցիի եւ Գրիգոր Արճիշեցիի բազմաթիւ աշակերտներն են, որ ամէն կողմ սփռեցան եւ նոր դպրոցներ բացին։ Դավրիժեցին կրցաւ ըսել թէ Արեւելեանքս ամէն ի Չորթանէն սերեցան (ԴԱՎ. 340)։ Բայց Չորթանի կամ Գրիգոր Արճիշեցիի ուսումը տակաւին սահմանափակ էր, իսկ արտաքին ուսմանց նախահայրն պիտի ճանչցուի Բարսեղ Գաւառցին, զի անով մեր վանքերուն մէջ առձեռն ուսմանց դասագիրքեր դարձան Սահմանացն, Պորփիւրին, Ստորագրութեանց, Պերիամէնիասին, եւ նմանօրինակ գիրքերը (ԴԱՎ. 306)։ Բարսեղ վախճանեցաւ 1615-ին, եւ գերեզմանը տակաւին կ՚երեւի Ամլորդւոյ վանքին մէջ՝ Բաղէշի քաղաքին մօտ (ԿՈԼ. 5)։

« 1709. Փիլիպպոսի Թաղումը   |   1711. Ամլորդւոյ Վարդապետներ »
© Gratun.org