Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Փիլիպպոս Ա. Աղբակեցի

1711. Ամլորդւոյ Վարդապետներ

Բարսեղի գլխաւոր աշակերտներն եղան Յովսէփ Ոզմեցի, Հայրապետ Մոկացի եւ Ներսէս Մոկացի, եւ երրորդն է որ յոլով աշխատեցաւ, եւ հմտութիւններ առաւելացոյց քան զԲարսեղ եւ քան զընկերս իւր (ԴԱՎ. 304), բայց Մեծ-Անապատին համբաւէն գրաւուած Բաղէշէ հեռացաւ։ Սակայն այս պատճառով Բաղէշի դպրոցը չխանգարեցաւ, այլ Բարսեղի միւս աշակերտները զայն շարունակեցին, եւ եթէ առաջնորդներու չարայարեալ անունները չունինք, Ներսէս Մոկացիէն ոչ շատ ետքը կը գտնենք Վարդան Բաղիշեցին, որ հռչակաւոր եղած է իր ուսումնական զարգացման համար։ Մոկացին Մեծ-Անապատի մէջ արտաքին ուսմանց դասախօսութիւնը շարունակեց, այլ այնտեղ շատեր աւելի հոգին զարդարելու միտքով յետս կացին։ Մելքիսեդեկ Վժանեցին մնաց ամէնէն անձնուէր աշակերտ, եւ Ներսէսի հետ Լիմ ալ գնաց, երբոր նա այնտեղ հաստատուեցաւ, եւ երկուքն ձեռք ձեռքի տուած աւելի եւս ընդարձակեցին արտաքին հմտութեանց շրջանակը։ Լիմի մէջ հինգ այլեւս եղբարք միաբանեցան Մելքիսեդեկի հետ, բայց վերջէն յետս կացին յընթերցմանէ արտաքին գրոց, զի տակաւին ոչ էին թագաւորեալ ի վերայ բանին (ԴԱՎ. 304)։ Իսկ Մելքիսեդեկ մնաց տոկուն աշխատող մինչեւ վերջը, եւ գերազանցեց Բարսեղի եւ Ներսէսի հմտութիւնները, եւ իր դիտողութիւնը փոխադրեց Էջմիածին, երբոր Մովսէս կաթողիկոսէ Յովհաննավաքի ուսուցիչ կոչուեցաւ (§ 1649)։ Դավրիժեցին, որ հասած է զայն լսել, հիացմամբ կը գրէ, թէ իբրեւ զյորձանս ուղխից եւ հեղեղաց ընթանայր բանն ի բերանայ նորա (ԴԱՎ. 307)։ Արդէն յիշեցինք թէ Վժանեցիին մահը տեղի ունեցաւ 1631-ին (§ 1665), եւ իբր պատճառ կը յիշէ Դավրիժեցին, թէ ցուրտ քամի ունակացեալ էր ի մարմնոջ նորա, եւ թէ բժիշկին անհմտութենէն եւ անյարմար դեղեր գործածելէն, հիւծեալ ամենայն միսք անդամոցն, եւ այնպէս վճարեաց ըզկեանս զայս (ԴԱՎ. 309)։ Վժանեցիին աշակերտներուն գլխաւորը՝ եւ ուսումները եւսքանզեւս զարգացողն ալ Սիմէոն Ջուղայեցին է, զոր վերջէն Փիլիպպոս ուսուցչութեան կոչեց, երբ Յովհաննավանքի դպրոցը Էջմիածին փոխադրեց (§ 1680)։ Կը պատմուի թէ երբ Խաչատուր Կեսարացի նուիրակ զրկուեցաւ Լեհաստան (§ 1660), իրեն կընկերանար Սիմէոն Ջուղայեցին, եւ այնտեղ պատահեցան հակառակութեան Ֆռանկաց, եւ ինքզինքնին տկար զգալով գիտական հմտութեանց մէջ, դառնալէն ետքը կարի յօժարութեամբ եւ ջերմեռանդն սրտիւ եւ պասքատոչոր կարոտիւ հետեւացն ուսմանց, բայց աւելի Սիմէոն, որ երիտասարդւոյն էր, եւ կարի առաւել աճեցոյց զուսումն իւր (ԴԱՎ. 310)։ Սիմէոն երեք տարի անընդհատ Էջմիածինի մէջ ուսմանց պարապելէ ետքը, Ասպահան գնաց Խաչատուր Կեսարացիի մոտ, որ վիճակին առաջնորդ էր եղած, եւ այնտեղ ալ շարունակեց իր ինքնօգնութեամբ աշխատութիւնները, վասնզի Խաչատուր ուսմանց պարապողները ի մարմնական գործոց յապահով պահէր, եւ Սիմէոնի վրայ առաւել զուր եւ խնամ ունէր։ Այդ Խաչատուրն է որուն Լեհաստանի նուիրակութիւնը մեծ գրգիռ տուած էր Արեւմտեան զարգացման արդիւնքները Հայաստանի մէջ փոխադրել, եւ այս փափաքով տպարան ալ բացաւ 1640-ին Ասպահանի մէջ (ԴԱՎ. 210) զոր կազմեց ամենեւին ի վարպետաց ոչ տեսեալ, այլ իւրով հանճարովն յայտ ածեալ երեւեցոյց (ԺՄԴ. 605)։ Յիշատակարանին մէջ յիշուած են Սիմէոն Ջուղայեցի վարդապետն, եւ Յովհաննէս վարդապետ մը, որ գնացեալ շրջի յաշխարհին Լատինացւոց, որպէսզ զի ուսեալ ի նոցանէ եւ եկեալ ուղղեսցէ եւ հաստատեսցէ տպագրութեան արհեստը ի մէջ Հայաստեայց (ԺՄԳ. 606)։ Իրաւունք կը զգանք սոյն Յովհաննէս նոյնացնել այլուր յիշատակուած Յովհաննէս Ջուղայեցի վարդապետին հետ (ՏՊԱ. 86), որ իր յաջողութիւնը Իտալիոյ մէջ սկսաւ գործադրել, թէպէտ կը խոստովանի ըստ հրամանի եւ ըստ կամաց Կեսարացւոյն գործի ձեռնարկած ըլլալը (ՏՊԱ. 87)։ Սիմէոն քերականութիւն (ԴԱՎ. 312) եւ տրամաբանութիւն (ԴԱՎ. 313) մըն ալ շարադրեց, Պրոկդի նոր թարգմանութիւնը ուղղեց, եւ անկէ ետքն է որ Էջմիածինի ուսուցիչ եղաւ, իսկ վերջէն 1651-ին կը յիշատակուի իբր արքեպիսկոպոս Նոր Ջուղայի (ՏԱՇ. 363)։ Կեանքին վերջին ատենները ուզած է քարոզութեան աղագաւ երթալ յաշխարհն Յունաց, որ է Օսմանեան գաւառները, բայց Եւդոկիոյ մէջ կը հիւանդանայ եւ կը վախճանի 1657 փետրուար 27-ին յանգուցալից պահոցն, որ ճշդիւ կը հանդիպի երրորդ ութբաթին, եւ այնտեղ կը թաղուի (ԴԱՎ. 314)։ Իսկ Խաչատուր Կեսարացին աւելի կանուխ վախճանած կ՚ըլլայ, եթէ Սիմէոնի 1651-ին, Փիլիպպոսի կենդանութեան ատեն Ասպահանի գաղութիւն առաջնորդն էր, իբր Խաչատուրի յաջորդ։

« 1710. Բաղէշի Ուսումնարանը   |   1712. Իլվովացի և Դաւրիժեցի »
© Gratun.org