Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Փիլիպպոս Ա. Աղբակեցի

1721. Վարագայ Ս. Նշանը

Յիշատակութեան արժանի կը սեպենք Վարագայ Ս. Նշանին գերութեան եւ ազատութեան եղելութիւնն ալ, զոր յոյժ մանրամասնորէն կը պատմէ Դավրիժեցին (ԴԱՎ. 382-402)։ Խօշաբի բերդին տէրն էր Սիւլէյման բէկ անուն բռնապետ մը, որուն քով ապաստան գտած էր Չօմար անուն նախկին կուսակալ մը, որ աւազակապետ էր դարձած։ Վանայ մէջ ալ զօրացած էր Հիւսէյին աղա անուն իշխանաւոր մը, կուսակալն ալ իրեն հպատակեցուցած։ Երկուքը միասին ընդդիմացան նոր եկող կուսակալին եւ այս պատճառաւ իրենց վրայ զրկուեցաւ Սինան տղա զօրավար մը։ Ասիկա Հիւսէյնի եւ կուսակալի վրայ զօրանալու համար իրեն օգնութեան կանչեց Սիւլէյմանն ու Չօմարը, որոնք եկան, եւ Վանայ շրջակայքը եւ Հիւսէյինի կալուածները աւրած ատենին, Վարագայ վանքն ալ ելան նոյն նպատակով, եւ հարուստ աւարի ակնկալութեամբ։ Միաբաններն ցրուեցան, եւ միայն երեք ծերեր մնացին, Յովհաննէս եւ Սահակ եւ Մովսէս աբեղաներ, որոնք Չօմարի ձգռքէն անտանելի չարչարանքներ կրեցին, որ վանքին գանձարանները յայտնեն, սակայն անոնք ամէնուն ալ տոկացին պնդելով թէ ոչ գիտեմք զխնդրելին ձեր (ԴԱՎ. 387)։ Այն ատեն աւարառուք անձամբ եւ Չօմար գլուխնին, եկեղեցիներուն պատերը ծեծելով եւ քանդելով գտան նախ պղնձեղինաց, յետոյ արծաթեղինաց գանձարանը, որուն մէջ էր Վարագայ Ս. Նշանն ալ, ամէն բան գրաւեցին, սկիհ եւ խաչ, աւետարան եւ գիրք, քշոց եւ բուրվառ, շուրջառ եւ վարագոյր, եւ մարդաչափ արծաթէ մի խաչ մէկ խանդարի կշռով, եւ իբր ի յարգանս Ս. Նշանին մօտը քահանայ մը դրին, եւ ամէնքը փոխադրեցին Խօշաբ։ Վարագի կողոպտուելուն օրն էր 1651 (ԴԱՎ. 389), աղուհացից հինգերորդում շաբաթու յուրբաթ օրն (ԴԱՎ. 398), որ կ՚իյնար մարտ 14-ին։ Սիւլէյման ուզեց Ս. Նշանը իր սահմանին մէջ եղող Հոգւոց վանքը դնել, բայց առաջնորդ Պետրոս եպիսկոպոս յանձն չառաւ, պատճառելով թէ պէտք է իր տեղը դառնայ, եւ մնաց Սիւլէյմանի ապարանքը (ԴԱՎ. 395)։ Վանայ գլխաւորնրէն Մարխաս Չէլէպի՝ Խանենց խոջայ Թումայի որդին, անձամբ Խօշաբ եկաւ Ս. Նշանը փրկանաւորելու, մինչեւ 7000 ղուրուշ խոստացաւ, բայց Սիւլէյման չզիջաւ (ԴԱՎ. 396)։ Սակայն աղետաբեր եղաւ հետեւանքը։ Յորմէհետէ Ս. Նշանը գերուած էր, Խօշաբի երկրին բարեբերութիւնը վնասուեցաւ։ Յիսնակի բարեկենդանին որ կը հանդիպէր նոյեմբեր 160-ին (ԴԱՎ. 391), Չօմար Հիւսէյինին հետապնդելու համար շատ մը փորձանքներու հանդիպեցաւ, եւ վերջ ի վերջոյ ձեռք իյնալով սպանուեցան (ԴԱՎ. 371)։ Սիւլէյման իրեն դէմ եղած դաւաճանութիւնը զսպելու համար իր մեծամեծներէն երեքը բանտարկեց, բայց անոնց հաւատարիմները կանացի ըզգեստովիրեն մոտ երթալով զինքը սպաննեցին, Վարագի կողոպտուելուն տարեդարձին, 1652 աղուհացից հինգերորդ ուրբաթ օրը (ԴԱՎ. 399), որ այս անգամ կը հանդիպէր ապրիլ 2-ին։ Սիւլէյման եղբայրը Իպրահիմ բէկ անոր յաջորդեց Խօշարի տէրութեան մէջ։ Բայց այն ալ յաջողութիւն չտեսաւ, երկրին արգասաւորութիւնը հետզհետէ նուազեցան, 1653-ին Լուսաւորչի պահքին, որուն բարեկենդանը կիյնար յունիս 19-ին, սաստիկ ձիւն տեղաց, եւ ցանք ու արօտ խանգարեց, ու խաշնամահ տարածուեցաւ։ Ետեւէն Իպրահիմ ինքն ալ սաստիկ հիւանդացաւ (ԴԱՎ. 401), ուզեց գոնէ Ս. Նշանը Հոգւոց վանքը զրկել, բայց Պետրոս եպիսկոպոս նորէն յանձնառու չեղաւ, եւ տեղը դարձնելու անհրաժեշտութիւնը ըզգացուց (ԴԱՎ. 401)։ Վանեցիք եղածները լսելով քաջալերուեցան, եւ Մարխաս Խանենց իշխանաւորը նորէն եկաւ, եւ 2000 ղուրուշի փրկանքով յաջողեցաւ Ս. Նշանը եւ կողոպտուած իրերէն որչափ ինչ մնացած էր ետ առնուլ, եւ ուրախութեամբ Վան բերել։ Վանեցիք վախցան նորէն Վարագի վանքին ամայի լերան գագաթը դնել Ս. Նշանը եւ պահեցին քաղաքին Ս. Տիրամայր եկեղեցին, որ անկէ ետքը աւելի յաճախ Ս. Նշան անունով կոչուած է։ Վարագայ Ս. Նշանին գերեդարձը տեղի ունեցաւ 1655-ին (ԴԱՎ. 401), որ է նոյն իսկ Փիլիպպոսի մահուան թուականը իսկ ամսաթիւը նշանակուած չէ։ Այն երեք ծերունի աբեղաները՝ Յովհաննէս եւ Սահակ եւ Մովսէս՝ որոնք Ս. Նշանի համար, չարչարուած էին, հազիւ տարի մը ՛ս կրցան ապրիլ եւ իրարու ետեւէ վախճանեցան 1652 տարւոյն մէջ (ԴԱՎ. 389), եւ գերեդարձը տեսնելու չհասան։ Պատմութիւնը չի յիշեր եւս Վարագայ առաջնորդին անունը, որ կերեւի թէ ասպատակին հասնելուն՝ առաջին փախչողներէն մին եղած է։

« 1720. Սիրուն Գնունի   |   1722. Ս. Կարապետի Մասունքները »
© Gratun.org