Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Յակոբ Դ. Ջուղայեցի

1724. Դաշտեցիներ Տեղափոխուած

Ջուղայեցիին կաթողիկոսութեան սկիզբները տեղի ունեցաւ Նոր Ջուղայի ընդարձակման եղելութիւնը։ Հին Ջուղայի գաղթականը Ասպահանի մէջ առանձին թաղ մըն էր կազմած, քաղաքին մէջէն անցնող Զէնտէհրուտ գետին հարաւային կողմը, իսկ ուրիշ կողմերէ եկած Հայեր Ասպահանի մէջ զանազան թաղերու մէջ զետեղուած էին՝ Պարսիկ մահմետականներու եւ ուրիշ ազգերու հետ խառն։ Գողթն գաւառի Դաշտ գիւղի եւ շրջակայից գաղթականներ, որոնք կանուխէն եկած էին (§ 1583), եւ առհասարակ Դաշտեցի կը կոչուէին, բնական էին Շամշապատ թաղը (ԴԱՎ. 340)։ Երեւանէ եւ շրջականերէն գաղթածներ կը գտնուէին Թաղթիխարաջայ եւ Բաղաթ թաղերը, իսկ առհասարակ Հայաստանի զանազան կողմերէն՝ Տիարպէքիրէ, Բաղէշէ, Մուշէ, Կարինէ, Երզնկայէ եւ անոնց շրջանակներէն բերուածներ կը բնակէին, Շախշաբան եւ Թորոսական թաղերը (ԴԱՎ. 345)։ Ասոնց ամէնուն՝ Ջուղայեցւոց կազմած Նոր-Ջուղայի մէջ կեդրոնանալն է, որ տեղի ունեցաւ Շահաբաս Երկրորդի հրամանով եւ բռնի գործադրութեամբ։ Գործին առաջին ծագումը Շամշապատէն սկսաւ, որ աւելի գեղեցիկ եւ հանգիստ թաղն էր, ուր կը կեդրոնանային պալատան նախկին պաշտօնեաներ եւ հին ներքինիներ, եւ կ՚ուզէին Հայերը հեռացնել անոնց տեղերը գրաւելու համար (ԴԱՎ. 345)։ Պատեհ առիթ մը եղաւ անոնց ձեռքը Շահաբասի կողմէ տրուած հրամանը, որով Մահմետականներուն կ՚արգելուէր գինիի գործածութիւնը, սաստիկ պատիժներու, քիթ ու ականջ, ձեռք ու ոտք կտրելու, եւ մինչեւ իսկ մահապարտութեան պատիժներով (ԴԱՎ. 342)։ Ասով մէկտեղ արբեցութիւնը սովորական էր Պարսիկներու մէջ, մինչեւ իսկ թագաւորին զարմանք պատճառեց, որ Ասպահանի Ղազբին էր քաշուած։ Ասոր ներքին պատճառը իմանալու համար Նաջաֆղուլի բէկ անուն զգաստ եւ փոյթ պալատականի մը պաշտօն տրուեցաւ Էհտիմալ-Դովլաթ եպարքոսէն՝ Ասպահան երթալ, եւ հետազօտութիւններ ընել։ Շամշապատի բնակիչ Պարսիկներ թելադրեցին արքունական գրապահ կամ դիւանապահ պաշտօնէին, եւ նա պատեհ առիթով զգացուց Նաջաֆղուլի պատուիրակին, թէ բուն պատճառը գինի խմելու արտօնեալ Հայերու հետ խառն բնակութիւնն է, վասնզի մէկուն ձեռքը գինի տեսնուած ատեն, յայս ոմն Հայոց տանէ, եւ յայն ոմն Հայոց տուն տանիմ՝ կ՚ըսէ, եւ կազատի, եւ ուզողը Հայու մը տունը կը մտնէ ու կը խմէ, կամ կը դնէ եւ տունը կը տանի (ԴԱՎ. 244)։ Բայց աստի գետին ջուրն ալ, ուսկից Մահմետականներն ալ կը խմեն, շարունակ կը պղծուի, վասնզի Հայեր անոր մէջ կը լուան գինիի կարասները, եւ անոր մէջ կը վաթեն քաղցուէն աւելցած կնճիռը եւ օղիէն մնացած մրուրը (ԴԱՎ. 346)։ Նաջաֆղուլի գաղտնիքը գտած ըլլալու գոհունակութեամբ եպարքոսին հաղորդեց զայն, նա ալ թագաւորին առաջարկեց, եւ այսպէս տրուեցաւ 1655-ին Դաշտեցիներուն համար արքունի հրամանը (ԴԱՎ. 351)։ Շամշապատէ ելլելու, եւ գետին միւս կողմը Նոր-Ջուղայ եւ Գաւառապատ թաղերը փոխադրելու։ Հայեր թէպէտ ընդդիմացան, բայց վերջապէս եթէ ի հրամանէ թագաւորին, եթէ ի բռնութենէ իշխանացն եթէ ի հարստահարութենէ Մահմետականացն, անհնար մնացին, եւ Դաշտեցի Հայերուն համար նշանակուած թաղերը անցան (ԴԱՎ. 347)։

« 1723. Ընտրութիւն և Ծագում   |   1725. Ասպահանցիք Տեղափոխուած »
© Gratun.org