Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Յակոբ Դ. Ջուղայեցի

1729. Երուսաղէմ և Կ. Պոլիս

Երբոր Փիլիպպոս 1653-ին Կ. Պոլիսէ Էջմիածին դարձաւ (§ 1709), Յովհաննէս Մուղնեցին Կ. Պոլսոյ, եւ Աստուածատուր Տարոնեցին Երուսաղէմի պատրիարքներ էին, երկու տեղերն ալ համեմատաբար խաղաղութիւն էր, եւ Բեթղեհէմի կալուածին եւ Ս. Փրկիչի վանքին համար յարուցուած խնդիրները Հայերուն նպաստաւոր կերպով վերջացած էին (ԱՍՏ. Ա. 342)։ Կոստանդնուպոլսոյ մէջ պատրիարքական աթոռին շուրջը յուզուող եւ զայն իրարու ձեռքէ խլելու խնդիրները լռած էին, ցորչափ կենդանի էր Փիլիպպոս, որ Մուղնեցի պատրիարքութեան անցուցած էր, բայց հազիւ թէ Փիլիպպոսի մահը լսուեցաւ՝ ձգտումներ զօրացան, գլխաւորապէս Եղիազար Այնթապցիի կողմէն, որուն կոգնէր Մարտիրոս վարդապետ Կաֆացի իր ձեռնասունն ու պաշտպանելը։ Շուտով կազմուեցաւ նշանաւոր ազգայիններու խմբակ մը, որոնց հետ կը գտնուէր Ռուհիջան Վանեցի (§ 1697), եւ Մուղնեցին վար առնուեցաւ, սակայն յաջորդ չգրուեցաւ, վասնզի իշխանաւորներ իրենց ձեռնտու գտան տեղակալութեան ձեւը, զոր անգամ մըն ալ փորձած էին 1649-ին, եւ իրենց վրայ պահեցին պատրիարքական իշխանութիւնը, Կաֆացին գործածելով եկեղեցական գործերը կատարէ։ Այդ փոփոխութիւնները տեղի ունեցան 1655-ին (ՉԱՄ. Գ. 664)։ Փիլիպպոսի մահուան տարին չլրացած։ Ասկէ առաջ Երուսաղէմի մէջ վախճանած էր Գաբրիէլ Եթովպացի վարդապետ, Եթովպացւոց կամ Հապէշաց տեսուչը, որ յաջորդ չունեցաւ, եւ Եթովպացի կրօնաւորներն իրենց երկիրը երթալու առիթով, սրբավայրնին եւ կալուածնին Հայոց պատրիարքութեան յանձնեցին, որոնց հետեւորդներն էին արդէն։ Բայց Յոյներ, որ Ծռազատիկի տարիէն ի վեր սաստիկ հակառակութիւն կը վարէին Հայոց դէմ (§ 1671), պատեհ գտան Հապէշներու մասերը յափշտակել, իսկ Հայերուն հնար չեղաւ որ դատարանով եւ ոչ Աղեքսանդրիոյ Ղփտի պատրիարքին վկայութեամբ իրաւունքնին պաշտպանել, եւ Աստուածատուր պատրիարք պարտաւորուեցաւ անձամբ Կ. Պոլիս երթալ, ուր հասաւ 1656-ին սկիզբները, տեղակալներու իշխանութեան միջոցին (ԱՍՏ. Ա. 344)։ Միեւնոյն ատեն Կ. Պոլիս դարձած էր Թովմաս Բերիացին, որ 1644-ին անուանական պատրիարքութենէ մը ետքը՝ Հռոմ փախած էր (§ 1696), եւ այժմ ետ կը դառնար ներքին շփոթութիւններէ օգտուելով, եւ դեսպանատուներու եւ անոնց ծառայող Հայերու ձեռքով պատրիարքութիւնը ձեռք ձգելու համար։ Օսմանեան պետութեան վիճակն ալ ոչ նուազ խառնակ էր նոյն միջոցին, զի Եէնիչէրի եւ Սիփհանի գունդեր ապստամբութիւն յարուցած էին իրենց ռոճիկներուն պատճառով, եւ եպարքոսներ եւ նախարարներ զոհ կ՚երթային իրենց պահանջումներուն։ Հազիւ 1656 մարտ 8-ին քիչ մը հանդարտութիւն կրցած էր պատրաստել մեծ եպարքոս Չավուշ փաշա, այլ ամիսէ մը այն ալ կը մեռնէր, եւ իրեն կը յաջորդէր Պօյնուէյրի Մէհէմմէտ փաշա, եւ եպարքոսութեան տեղակալ Եուսուֆ փաշա ապստամբներէն չորս հոգի անցընելով կը գլխատէր մայիս 8-ին, եւ անով ապստամբութիւնը կ՚ընկճուէր (ԺՈՒ. 261)։

« 1728. Շինութիւնք և Կալուածք   |   1730. Ս. Յակոբայ Բանալիները »
© Gratun.org