Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Յակոբ Դ. Ջուղայեցի

1730. Ս. Յակոբայ Բանալիները

Աստուածատուր պատրիարք, Կ. Պոլսոյ պատրիարքարանի ձեռնտուութենէ յուսաբեկ, Եղիազար Այնթապցիին հետ համաձայնութեան կը մտնէր, վստահելով անոր վարչական եւ դրամական կարողութեանց վրայ, եւ կը խոստանար յաջողած ատեննին Երուսաղէմի գործերը անոր յանձնել փոխանորդին անունով։ Իրօք ալ ուղղակի նոր եպարքոս Պօյնուէյրիին կը դիմէին Ռուհիջանի միջնորդութեամբ, եւ կը ստանային Հապէշներու սեփականութիւնները Հայոց յանձնելու հրովարտակը։ Եղիազար զայն առած կը փութար Երուսաղէմ, եւ կը տիրանար խնդիրի ներքեւ եղող կալուածներուն՝ եւ կը կարգադրէր Հայոց իրաւունքները Բեթղեհէմի տաճարին վրայ (ԱՍՏ. Ա. 349)։ Այդ պարագային կը պատմուի Եղիազարի Հայոց վանքին մէջ պահուած 200,000 դահեկանի արժողութեամբ ոսկի եւ արծաթ դրամներ գտնելը, զորս Գրիգոր Պարոնտէր ծածկած է եղեր, եւ ծածկագրութեամբ դեղին մոմի եւ սպիտակ մոմի անուններով տետրներու մէջ նշանակուած։ Ինչ ալ ըլլան գիւտին պարագաները, Եղիազար արդէն դրամական կարողութեան տէր, ասով անգամ մըն ալ զօրացաւ, եւ գումարները մասամբ գործածել սկսաւ, եւ մասամբ գաղտնի տեղեր պահեց (ՉԱՄ. Գ. 666)։ Բայց յաջողութիւնը շատ չտեւեց, զի 1656 սեպտեմբեր 5-ին Պօյնուէյրին ալ փոխուեցաւ, եւ տեղը անցաւ Քէօբրիւլիւ Մէհմէտ փաշա, լիազոր իշխանութեան պայմանով, եւ անկէ օգտուեցան Յոյներ՝ նոր հրովարտակ մը ընդունել իրենց նպաստաւոր, Հապէշաց սեփականութիւնները գրաւելու, եւ Եղիազարը իբր յանցապարտ ձերբակալելու։ Աստուածատուրի դիմումներ արդիւնք չունեցան, ընդհակառակն Յոյներ նոր ամբաստանութիւններ բարդեցին Եղազարի եւ ընդհանրապէս Հայոց վրայ, եւ Ս. Յակոբն ալ գրաւելու հրովարտակ ստացած Եղիազար պարտաւորուեցաւ թաքշիլ, եւ Աստուածատուր Երուսաղէմ դարձաւ այն տեղ աշխատելու համար։ Երկուքը մէկտեղ շահեցան Երուսաղէմի կուսակալ Հասան եւ Գաղայի կուսակալ Հիւսէյին փաշաները, որոնք անմիջական գործադրութիւնը, յապաղեցին։ Ասոնց ձեռքով կրցան շահիլ Դամասկոսի մեծ կողմնակալն ալ, Թիյարօղլու կոչուած, որ առաջ Եղիազարը բանտարկած էր, բայց ապա թողուց, անոր ձեռքէն ստանալով Ս. Յակոբայ մայրավանքին բանալիները, զորս իր մօտ իբր աւանդ պահեց, եւ վանքին դուռներն ալ կնքեց, բայց միանգամայն Հայոց նպաստաւոր գիր ալ ղրկեց Քէօբրիւլիին։ Անկէ առաջ Աստուածատուր եւ Եղիազար ճամբայ հանած էին Դաւիթ Բերիացի եպիսկոպոսը, եւ անոր ձեռքով բաւական գումար ալ յղած Ռուհիջանի, որ Երուսաղէմի փոխանորդութիւնն էր ստանձնած պատշաճը հոգալու։ Բայց թէ Դաւիթի ու Ռուհիջանի դիմումը, եւ թէ Թիյարօղլուի գիրը օգուտ չունեցան, եւ Քէօփրիւլիւն կրկնեց իր հրամանը Ս. Յակոբը Յոյներուն յանձնելու, եւ Եղիազարը իբր գլխապարտ Կ. Պոլիս յղելու։ Այս պատճառով Հայեր իրենց վանքէն հեռացուց թափառական կը մնային Երուսաղէմի մէջ, իսկ Եղիազար ձեռք չիյնալու համար՝ Դամասկոսի եւ Գաղայի եւ Եգիպտոսի կողմերը կը դեգերէր, տեղ մը դադար չընելով։ Այսպէս անցաւ ձմեռը, եւ նոր տարւոյ 1657-ին զատկին, որ մարտ 29-ին հանդիպէր, Թիյարօղլուն առժամապէս ներեց Հայերուն, զատիկնին Ս. Յակոբի մէջ ընել, նորէն բանալիները ետ տօնելու եւ դուռերը կնքելու պայմանով։ Այս պատճառով Քէօփրիւլին աւելի զայրացաւ Թիյարօղլուի դէմ, եւ կրկնեց իր առաջի հրամանները, որով շփոթ կացութիւնը կը շարունակէր Երուսաղէմի մէջ։

« 1729. Երուսաղէմ և Կ. Պոլիս   |   1731. Կ. Պոլիս և Սիս »
© Gratun.org