Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Յակոբ Դ. Ջուղայեցի

1733. Տեղակալներ և Թովմաս

Այդ արկածէն քիչ առաջ, Քէօբրիւլին միտք ունէր Հայերուն գործերը կարգադրել, ուստի ստիպած էր պատրիարք մը դնել, եւ տեղակալները բանտարկել տուած։ Ասոնք 10,000 դահեկանի տուգանքով ազատած էին, եւ տարեկան 100,000 փող պատրիարքարանի 140,000 հազարի բարձրացնելով ընտրութիւնը յետաձգել տուած կը կարծէին։ Բայց Թովմաս Բերիացին մեծ եպարքոսին մօտ երթալով Ադրիանապոլիս, եւ պատրիարքարանի տուրքը 400,000 փողի բարձրացնելով, պատրիարքութեան հրովարտակ կը ստանար, եւ առջեւէն իբր իր փոխանորդներ կը ղրկէր Նիկողայոս Թուլկուրանցի ու Դաւիթ Բերիացի վարդապետները, եւ Աստուածատուր Վանեցի երէցը։ Անոնց ետեւէն ինքն ալ կը հասնէր Կ. Պոլիս 1657 մայիս 13-ին, եպարքոսութեան տեղակալ Սինան փաշայի հետ։ Թուականները բաղդատելով կը տեսնենք, որ այդ գործը տեղի կ՚ունենար Ս. Յակոբի գրաւումին հետ միեւնոյն օրերը (§ 1730)։ Յիշեալ Աստուածատուր երէցը նոյն ինքն Թըլթըլ մականունեալն է, այսինքն է Թոթովախօս, յախուռն եւ ձեռներէց քահանայ մը, որուն անունով կուսակցութիւնն ալ Թըլթըլեան կոչուեցաւ, եւ Թովմաս Բերիացիին կողմնակից ըլլալուն, լատինասիրութեան եւ օտարամոլութեան կերպարանը առաւ վրայ, թէպէտ իսկապէս պարզ կուսակցութիւնն էր պառակտումներուն շարժառիթը։ Անհնարին շփոթութեանց միջոց մը կը ներկայէ 1657 տարւոյ երկրորդ կէսը։ Վերագոյնդ յիշեցինք դաւաճանութեան մը յայտնուիլը եւ Յոյն պատրիարքին մահապարտութիւն եւ Յոյներու լքումը։ Թերեւս այդ պատճառով Հայերուն նպաստաւոր վիճակ մը ստեղծուէր, բայց Թովմասի հանած փորձանքը ներքին պառակտումը աճեցուցած էր։ Տեղակալներու խումբը 24 հոգիներու աճած էր, իրեն հովանաւոր ունենալով Ռուհիջանը, որոնցմէ 15-ին անունները յիշուած են, եւ են Խօջայ Տավութ, Սէֆէր Խանճի, Շէհրի Արալիճի, Պէկլէր Էքմէքճի, Գրիգոր Քէրէստէճի, Յարութիւն Եաղճի, Սիմոն Պօտուր, Յարութիւն Պալի, Հաճի Կոստիկ, Ֆէրհատ օղլու, Մկրտիչ, Մուրատ, Էխթիկ, եւ երկու երէցներ՝ Սիմէոն եւ Քիւրքճիւ օղլու։ Թերեւս Յոյներու անկումով Հայերը շահէին, գլխաւորապէս Ս. Յակոբի խնդիրին մէջ, սակայն միւս կողմէն պետական ապստամբութիւն մը կազմած էին Ասիակողման 18 կուսակալներ, գլուխնին ունենալով Ապագա Հասան փաշան, եւ յայտնապէս Քէօբրիւլիին անկումը պահանջելով (ԺՈՒ. 265)։ Ապստամբներէն մէկն էր Թիյարօղլուն, եւ Եղիազար Այնթապցին ալ անոր մոտ կը գտնուէր, Ս. Յակոբի վանքը պաշտպանելու համար, որուն Թիզարօղլուն կը խոստանար՝ Քէօբրիւլին տապալելէ ետքը գործը կարգադրել։ Այնթապցին արդէն Քէօբրիւլիէն հալածուած (§ 1729), կրկկին ատելի դարձած էր Թիյարօղլուին ապաւինած ըլլալովը, որով թէ Հայերուն գործերը, եւ թէ մասնաւորապէս Ս. Յակոբի գործը, պաշտպանութիւն չէին գտներ կառավարութեան առջեւ։ Ռուհիջան եւ տեղակալներէն ոմանք Ադրիանուպոլիս դիմեցին Թովմասի պատրիարքութեան դէմ բողոքելու, բայց հարուածովք զանից վռնտուեցան, եւ Թովմաս ետեւնէն երթալով իր պաշտօնին համար նոր հաստատութիւն ստացաւ, եւ այնպէս Կ. Պոլիս դարձաւ, բայց ազգը չէր ուզեր զայն ճանչնալ, եւ ոչ հրամանները կընդունէր։ Իսկ Թովմաս ալ Գումգաբուի պատրիարքարանն իսկ մտնել չէր համարձակեր, եւ առանձնացեալ կապրէր Սամաթիոյ Ս. Գէորգ եկեղեցւոյն ժամատունը, շրջապատուած Պօսթանճի գունդերէն պահակներով, 20 քսակի վարձքով (ՉԱՄ. Գ. 672)։ Այս կացութեան մէջ կ՚անցնէին 1657 տարւոյ վերջին, եւ 1658 տարւոյ առաջին ամիսները։

« 1732. Ս. Յակոբ Յոյներուն   |   1734. Թովմասի Վախճանը »
© Gratun.org