Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Յակոբ Դ. Ջուղայեցի

1743. Նիկոլ և Կալանոս

Փիլիպպոս կաթողիկոսի օրով Նիկոլ եպիսկոպոսի եւ Իլվովացոց մէջ 6652-ին կատարուած հաշտութիւնը, ինչպէս այն տեղ ալ ըսինք անկեղծեւ հիմնական բան մը չէր (§ 1703)։ Ժողովուրդը իր հայադաւանութեան հռոմէական կերպ մը տուած էր, Նիկոլ ալ իր հռոմէադաւանութիւնը հայկական երեւոյթի ներքեւ ծածկած էր, բայց գոնէ դաւանական խնդիրներ դադարած էին, եւ պատիր միութիւն մը կը տիրէր (ԲՌՆ. 160)։ Սակայն Նիկոլի գործերը, որ անպատշանք էին բարձր աստիճանի սորա, կը շարունակէին համարձակորէն (ԲՌՆ. 28), եւ նա արքեպիսկոպոսարանին մէջ կապրէր իր սիրուհւոյն հետ, որ կուսաստանէ հանուած միանձնուհի մըն էր, եւ անկէ ունեցած երկու տղաքներն ալ իրենց քովը կը պահէին։ Տրտունջները ընդհանուր էին, բայց ամս մետասան բովանդակ յակամայից իմն ժուժէին, եւ 1652-էն մինչեւ 1662 նոյն կացութիւնը կը տիրէր։ Յակոբ կաթողիկոս ալ կրցաւ 1662 յունուար 12-ի կոնդակով Յովհաննէս վարդապետ մը նուիրակ զրկել Լեհաստանէ իրաւունք եւ նպաստ եւ միւռոնաբաշխութեան նուէրներ հաւաքելու (ԿԱՄ. 257)։ Միեւնոյնտարին Իլվով կը հանդիպի, Լեհաստանի արքունեաց մոտ պապական նուիրակ մը կամ դեսպան գտնուող Բինիաթելլի (Pignatelli) արքեպիսկոպոսը, եւ Հայեր՝ որ իբր թէ Հռոմի հետ միութեան մէջ էին, նուիրակէն կը խնդրեն որ Նիկոլը ուղղութեան բերեէ։ Նուիրակը խրատներով եւ յորդորներով կը սկսի, բայց երբ կը տեսնէ թէ արդիւնք չունին, եւ Նիկոլ կամակորեալ ի չարիս, արհամարհէ զամենեսեան եւ ոչ կամի վարել կենցաղ սուրբ, իշխանաբար գործելու կը ձեռնարկէ, եւ Մարիամ Լուդովիկէ թագուհիէն ալ աջակցութիւն գտնելով, կը հրամայէ բռնի որզել Նիկոլէն զտարփածու նորա, զոր կամուսնացնէ զինուրականի մը հետ մեծահարուստ օժիտ տալով, եւ երկուքը մէկտեղ կը զրկէ ի հեռաստան վայրս աշխարհին (ԲՌՆ. 160)։ Նուիրակը Հայ գաղութին ներքինն ալ զննելով, եւ շատ հեռու գտնելով կարծեցեալ հռոմէականութենէն, իսկոյն ըննդիմութիւն չի ցուցնէր շխրտշեցնելու համար, եւ կառաջարկէ որ իրենց համար Հռոմի ծախքով դպրանոց մը հաստատէ արժանաւոր եկեղեցականներ հասցնելու, որուն Հայերը միամտաբար կը հաւանին, եւ գործը Հռոմ գրուելով նպատակայարմար վարիչի մը առաքումը կը խնդրուի։ Հռոմ իսկոյն աչքը դարձուց Կղեմէս Կալանոսի վրայ, որ 1643-ին Կ. Պոլիսէ հեռանալէն ի վեր Հռոմ կը մնար (§ 1696), իբր Թէաթինեան միաբանութեան Կուիրինալի վրայ ունեցած Ս. Սեղբեստոսի վանքին մեծաւորը (San Silvestro al Quirinale), եւ Փորփականտայի Ուրբանեան դպրանոցին ուսուցիչն էր, եւ յատկապէս Հայերու համար կը գրէր եւ կը հրատարակէր։ Կալանոս ծերացեալ կ՚ըսուի, թէպէտ 63 տարեկան էր տակաւին, բայց տկարացած ալ պաշտօնը ստանձնեց, եւ իրեն ընկերակից ընտրեց հայր Ալոգիոս Փիթու (Louis Pitou) Թէաթինեան միաբանակիցը, եւ Բովնավենտուրա Քօսթուցցի (Bonaventura Costuzzi) աշխատաւոր եղբայրը, եւ Հռոմէ մեկնեցաւ 1663 սեպտեմբեր 30-ին։ Ձմեռը վրայ հասնելուն, պարտաւորուեցաւ մնալ Բաւարիոյ Միւնխէն (Munchen կամ Munich) քաղաքը, եւ հազիւ 1664 ապրիլ 17-ին հասաւ Լեհաստանի Վարշաւիա (Varszawa կամ Varsovie) մայրաքաղաքը, ուր թագաւորական յանձնարարագիրներն եւ նուիրակին հրահանգներն ալ ստանալով Իլվով մտաւ մայիս 1-ին (ԲՌՆ. 30), զոր պէտք է համեմատել հին տոմարի ապրիլ 21-ին։ Կ՚երեւի թէ Հայեր օր անցնելով զգացին Բինիաթէլլի ներքին միտքը, որովհետեւ Կալանոս եւ ընկերներ անսիրելութեան հանդիպեցան Հայոց կողմէն։ Նիկոլ ալ թէպէտ արտաքնապէս սիրալիր ընդունելութիւն ցուցուց, այլ հարկաւ չսիրեց իր վրայ իբրեւ քննիչ ղրկուած անձերը, եւ երեքին մէկտեղ բնակութեան համար ցուցուց սենեակ մը, ուր չորս ուրիշ անձեր ալ կը բնակէին (ԲՌՆ. 31), եւ շուրջ պատեալ էր շեղջ շեղջ աղբիւսօք եւ քակորաւ ձիոց եւ արջառոց (ԲՌՆ. 33)։ Դպրոցի համար բնաւ տեղ չցուցուց, եւ միայն Կալանոսի սպառնալիքին վրայ, չորս բնակակիցները սենեակէն հանեց, եւ խոհանոցի համար հեռու տեղ մը ցուցուց, եւ քանի մը երիտասարդներու ներեց աշակերտիլ նոյն սենեակին մէջ, որոնք հազիւ 7 հատ էին, եւ տարի անցնելով 16 եղան (ԲՌՆ. 32)։ Այդ կրթական հաստատութեան Վարժարան երկոտասանից Նպարունեաց անունը տրուած է (ՏԱՇ. 115)։

« 1742. Նուիրակներու Ընթացքը   |   1744. Բռնադատիչ Ձեռնարկներ »
© Gratun.org