Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Յակոբ Դ. Ջուղայեցի

1744. Բռնադատիչ Ձեռնարկներ

Կալանոս եւ ընկերներ տեսան թէ կեղծեօք միայն եւ ի վերին երեսս է միութիւն Հայոց ընդ եկեղեցւոյն Հռոմայ (ԲՌՆ. 31), ուստի իրենց պաշտօնական իսկական նպատակին հետեւելով, ձեռնարկեցին պահանջումներ ընել հայադաւան եւ հայածէս կետերէն այս ու այն զեղչելու, եւ հռոմէադաւան ու լատինածէս կէտերով փոխանակելու։ Նիկոլ հաւանութիւն կը ցուցնէր, բայց չէր գործադրէր, ժողովուրդին ատելի չըլլալու համար (ԲՌՆ. 33), որովհետեւ երբ անգամ մը Յակոբ Գրիգորեան քահանային ներեց բաժակին ջուր խառնել, տհաճեալ սարտեաւ ի նմանէ ժողովուրդն (ԲՌՆ. 36)։ Սակայն կալանոս եւ ընկերներ իրենց նպատակէն չէին շեղիր, եւ իրենց խորհրդակից գտան Լազար Սլոնիովսքի (Lazar Sloniowski) անուն Լեհացի ազնուականմը, որ շատ երկիրներ պատած էր, 78 լեզուներ կը խօսի կըսէին, բայց կոյր էր ի բազում ամաց հետէ (ԲՌՆ. 36)։ Կալանոս եւ Փիթու այս մարդուն խրատներէն ալ քաջալերուելով, սպառնական գիրք կառնեն Նիկոլի հանդէպ, թէ իրեն դէմ թագաւորին կը բողոքեն, եւ ժողովուրդին հանդէպ ալ, թէ միութեան անունով ստացած արտօնութիւնները ետ առնել կու տան (ԲՌՆ. 37)։ Ասոնք են ահա առաքելական զէնքերու, որով հռոմէականութիւնը իր կազմէ, եւ Նիկոլի բարոյականով մէկն է իրենց յաջողութեան միջնորդը։ Ասով մէկտեղ Նիկոլ, երկու կողմերն ալ չկորսնցնելու համար, կաշխատէր Կալանոսի համոզել, թէ լաւ եւս էր մնալ առ ժամանակ մի եւ ակնունել բարեպատեհ ժամու, սակայն Կալանոս եւ իրեններ չեն կասիր, եւ ամէնէն առաջ պետական հրամանով 1664 նոյեմբեր 7-ին աքսորել կու տան Յակոբ Բրոսկի, բնիկ արեւելցի քահանայն, ինչպէս կըսեն, զակատեալ խմորեալն ի հերետիկոսութեան տեսնելով թէ նա խոչընդոտ կըլլայ իրենց ամենայն գործոց եւ կամաց։ Այդ աքսորը եւ շարունակ կրկնուած զրկումներու սպառնալիքները իրենց արդիւնքը կունենան, որով հայեր իրենց սովորական առերեւոյթ զիջողութեան ձեւին կը դիմեն, եւ 1664 դեկտեմբեր 25-ին համաձայնութեան ձեւակերպութիւն մը կը կատարեն (ԲՌՆ. 38)։ Այդ զիջողութեան աւելի ազդեցիկ փաստեր կըլլան, Նիկոլի համար՝ տարեկան 200 հռոմէական դահեկանի թոշակը (ԲՌՆ. 163), եւ ժողովուրդին համար ալ թագաւորական արտօնութիւնները դադարեցնելու սպառնալիքը (ԲՌՆ. 164)։ Կալանոս այսպէս զորացած կը ձեռնարկէ հետզհետէ հայադաւան եւ հայածէս նշաններ զեղչել տալ Հայոց եկեղեցիներէն։ Իբր սկզբնաւորութիւն 1665 յունուար 5-ին, որ է հին տոմարով 1664 դեկտեմբեր 26, Ս. Ստեփանոսի տօնին, Նիկոլի կողմէն բանադրանքի սպառնալիքով կը հրամայուի բաժակին ջուր խառնել, թէպէտեւ յուզեցան խռովեցան ժողովուրդն առ հասարակ եւ քահանայք (ԲՌՆ. 38)։ Քիչ ետքը 1665 փետրուար 24-ին, հին տոմարով 14-ին, Տեառընդառաջի տօնին, նոր ձեռնադրուող երեք դպիրներուն հրապարակաւ արտասանել կու տան զդաւանութիւն կաթոլիկաց։ Մարտ 18-ին Ստանիսլասովի եկեղեցին եւ 26-ին Զամսոտիայի եկեղեցին ալ նորութիւնները կը գործադրեն, ինչպէս Զամսոտիացի Սիմէոն քահանան կ՚արձանագրէ, թէ մուծաւ այսօր հերետիկոսութիւն յեկեղեցին Հայոց Զամաստիոյ։ Մարտ 21-ին, հին տոմարով 11-ին, Մուտն ի վիրապ տօնին, Սուրբ Աստուած փառաբանութենէն կը զեղչեն Որ խաչեցար վասն մեր բառերը (ԲՌՆ. 39), եւ Քրիստոսի ի մէջ մեր յայտնեցաւ, ու Մարմին տէրունական եւ արիւն փրկչական կայ առաջի՝ երգերուն խօսքերը ապառնիի կը փոխեն։ Միանգամայն հանգանակին մէջ Հաւատամք ի սոյն կաթողիկէ եկեղեցի մասէն սոյն բառը կը զեղչեն, եկեղեցւոյ միութեան հակառակ կարծելով։ Յիշեալ 1665 տարին ապրիլ 2ին, հին տոմարով մարտ 23-ին աւագ հինգշաբթի օրը, տօնական երգերուն եւ շարականներուն մէջ 30 փոփոխութիւններ կը մտցնեն, զոր Փիթու ուղղագրեցան Հայոց մոլորութիւնք կ՚անուանէ։ Ապրիլ 14-ին, հին տոմարով 4-ին Նոր կիրակէի երեքշաբթին, կ՚արգելու վերաբերութեան ատեն ծնրադրել (ԲՌՆ. 40), եւ այսպէս հետզհետէ կամայական փոփոխութեանց կը յաջորդեն հալածանքներ եւ աքսորներ եւ զրկումներ այն Հայ եկեղեցականներուն դէմ, որոնք կամակար չէին հնազանդիր Կալանոսի թելադրած եւ Նիկոլի հրամայած նորաձեւութիւններուն, որոնցմէ մնացածները աւելորդ կը սեպենք անուններով յիշատակել (ԲՌՆ. 41-44)։ Մեծ հակառակութեան եւ հալածանքի կը հանդիպի Յակոբ կաթողիկոսի նուիրակ Պօղոս Եւդոըիացի վարդապետն ալ, որ 1655 յուլիս 11-ին Իլվով հասնելով կը պնդէր, թէ Հայերուն օրէն չէ որեւէ փոփոխութիւն կատարել, մինչեւ հաւանեսցի ընդ այն կաթողիկոսն Յակոբ (ԲՌՆ. 44)։ Նուիրակին դէմ հակառակութիւնները ամիսներով կը շարունակեն, մինչեւ որ 1665 հոկտեմբեր 29, կը բռնադատենք Լեհաստանէ ելնել, որով զկնի մեկնելոյ գնալոյ նուիրակին յաջողէր գործն միութեան (ԲՌՆ. 49), կը գրէ Փիթու։ Բայց եւ կը խոստովանի, թէ ամենայն ինչ իրենց կը յաջողէր, վասն ամի ամի թոշակին 200 դահեկանաց, զոր Հռոմ Նիկոլին կը ղրկէր (ԲՌՆ. 42), այն Նիկոլին, որուն անառակ կեանքը յայտնի էր Հռոմին, եւ դատապարտուած էր պապական նուիրակէն (§ 1742

« 1743. Նիկոլ և Կալանոս   |   1745. Ոսկան Երեւանեցի »
© Gratun.org