Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Յակոբ Դ. Ջուղայեցի

1745. Ոսկան Երեւանեցի

Եւրոպակողման մէջ կատարուած գործերէն մէկն ալ տպագրական ձեռնարկին հետապնդումն էր, որ Ծարեցիին մահուընէ ետքը Ոսկան Երեւանեցիին յանձնուեցաւ, եւ այն ալ իրմէ առաջ ճամբայ հանեց Կարապետ Ադրիանեցին (§ 1727)։ Ոսկան վարդապետ Ղլիճենց տոհմէն էր (ՏՊԱ. 100), եւ թէպէտ Երեւանեցի կոչուած էր ծագումին համար, բայց Ասպահան ծնած էր 1614-ին, եւ նախ այն տեղ Խաչատուր Կեսարացիին աշակերտած, անգամ մը Մովսէս կաթողիկոսի օրով Էջմիածին եկած, բայց նորէն Ասպահան դարձած, եւ Փիլիպպոս կաթողիկոսէ Մայրաթոռէ ծառայութեան հրաւիրուած, Ուշիի վանքն ալ իրեն յանձնելով (§ 1713)։ Ոսկան ուշիմ եւ զարգացման ծարաւի՝ մտերմութիւն կապեց Պօղոս Փիրօմալլի լատին կրօնաւորին հետ, որ Էջմիածին կը մնար (§ 1676), եւ անկէ ուսաւ լատին լեզուն, երբ Լատինն ալ իրմէ հայերէն կը սորվէր, երկուքն ալ անկատար՝ բայց յաւակնոտ, որով անընտել եւ անսովոր ոճով, եւ աղաւաղ եւ անպէտ շարադրութեամբ թարգմանութիւններու ձեռնարկեցին, մինչեւ իսկ նախնեաց գրուածներուն եւ Աստուածաշունչին թարգմանութեան ձեռք մտցնել յանդգնեցան (ՉԱՄ. Գ. 620)։ Փիրօմալլի 1638-ին Հռոմ դարձած ատեն, Հայոց կաթողիկոսին փափաքը լրացնելու դիտմամբ հայերէն Աստուածաշունչի տպագրութեան հետամուտ եղաւ, բայց նախնեաց Եօթանասնից թարգմանութիւնը լատինական Վուլկաթայի համաձայնեցնելու համար շատ կտորներ եղծեց, այնպէս որ պապական գրաքննութիւն իսկ իրեն չներեց զայն հրատարակել։ Փիրօմալլի 1642-ին Էջմիածին գալով նորէն Աստուածաշունչի կազմութեան աշխատեցաւ Ոսկանի հետ, բայց միշտ նոյն նախապաշարեալ դիտմամբ, եւ հայերէն օրինակը լատինականին վրայ ձուլելու փափաքով (ՉԱՄ. Գ. 621)։ Երբոր Յակոբ կաթողիկոս Ոսկանի եպիսկոպոսական ձեռնադրութիւն տալով Արեւմուտք ուղեւորեց, Աստուածաշունչի տպագրութիւնը գլխաւոր նպատակն էր, իսկ Ոսկանի մէկտեղ առած օրինակը, վերը յիշուած բռնազբօսեալ օրինակն էր։ Էջմիածինէ մեկնեցաւ 1662-ին, եւ ուղիղ գնաց Ալիգուռնա, որ է Լիվօռնօ քաղաք Իտալիոյ, ուր եկած էր իր եղբայրը Աւետիս, որ Ոսկանի անունին փոխանցեց մնացած Ամսդելոտամի տպարանը (§ 1727)։ Ոսկան Հռոմի ու Ալիգուռնայի մէջ երթեւեկեց վաճառականներէ պէտք եղած միջոցները հայթայթելու համար, եւ միայն երեք հոգի գտնուեցան օգնող, Ստեփանոս Խանենց, Թէոդորոս Քթրեշենց եւ Պետրոս Տէր-Աւագենց, տպագրութեան արդիւնքէն իրենց տուած գումարը ետ առնելու, եւ շահը Էջմիածինի եւ Երուսաղէմի ու Ուշիի վանքերու վրայ բաժնելու պայմանով (ՉԱՄ. Գ. 659)։ Այդ հիմամբ պայմանագիր ալ կազմելով, Ոսկան անցաւ Ամսդելոտամ, ուր հասած կըլլայ 1663-ին, եւ անմիջապէս ձեռնարկեց նոր տառեր եւ զարդեր եւ պատկերներ պատրաստել Աստուածաշունչի տպագրութեան մեծ գործին, զանց չընելով նոյն միջոցին առձեռն զանազան հրատարակութիւններ ընել։ Աստուածաշունչի տպագրութիւնը սկսած է 1666-ին (ՉԱՄ. Գ. 660), բայց անկէ առաջ 1665 յուլիս 23-ին Իլվով կը հասնի Վարդան աբեղայ մը, Ոսկան եպիսկոպոսին կողմէ նամակով, ուր Ամսդելոտամի մէջ կրած դժուարութիւններ յիշելով՝ Նիկոլի կառաջարկէր տպարանը Իլվով փոխադրել։ Կալանոս առիթը յաջող կը գտնէ իր ձեռքին ներքեւ նոր միջոց մըն ալ ունենալու, եւ հաւանութեան գիր գրել կու տայ Ոսկանի մանաւանդ որ գիտէր թէ Ոսկանէ կը հրատարակուէին գիրք հերետիկոսանք եւ ոչ ուղղագրեալք, եւ Ոսկան միացած էր ընդ կաթողիկոսին Էջմիածինի (ԲՌՆ. 45), որով Ոսկանը Իլվով բերելով հայադաւանութեան նոր հարուած մըն ալ տրուած կըլլար։ Ոսկան այլեւս չի պատասխանէր, եւ իր գործը կը շարունակէ Ամսդելոտամի մէջ։ Փիթու կը կասկածի թէ Ոսկան միտքը փոխած է՝ իրենց Իլվով գտնուելուն պատճառով (ԲՌՆ. 40)։

« 1744. Բռնադատիչ Ձեռնարկներ   |   1746. Ոսկանեան Աստուածաշունչ »
© Gratun.org