Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Յակոբ Դ. Ջուղայեցի

1747. Ոսկանի Ջանքերը

Ոսկանի տպագրական գործունէութեան պատմութիւնը լրացնելու համար, համառօտիւ քաղենք Աստուածաշունչի հրատարակութենէն ետքը կատարուած գործերը, կրած ծանր դժուարութիւնները եւ տեսակ տեսակ տագնապներ։ Ոսկան Ամսդելոտամ մնաց մինչեւ 1669 տարին, եւ քանի մը ուրիշ գիրքեր ալ հրատարակեց, բայց ստիպուեցաւ քաղաքէն հեռանալ։ թէպէտ այնտեղ յարմարութիւններ ունէր թէ արուեստական միջոցներուն եւ թէ գրաքննական պայմաններուն կողմէ։ Հեռանալուն պատճառը պարտապաններուն երեսէն նեղուած ըլլալն էր, զի դրամական միջոցները պակսած ըլլալուն՝ անձնական պատասխանատուութեամբ պարտքերու ներքեւ ինկած էր։ Գրուած է թէ Ալիզուռնացի երեք վաճառականները տուած խոսմունքնին չի կատարեցին (ՏՊԱ. 109), բայց աւելի հաւանաբար նախնական պայմանէն աւելին չվճարեցին։ Արեւելք զրկուած օրինակներէն մաս մը նաւաբեկութեամբ կորսուեցաւ, մաս մըն ալ յամրաբար վաճառուեցաւ, եւ գինը Ոսկանի շուտով չդարձաւ (ՉԱՄ. Գ. 661)։ Մինչեւ իսկ ոսկան իր տպարանը գրաւումէ ազատելու համար, Կարապետ Ադրիանեցիի անունին դարձուց (ՏՊԱ. 111), եւ այս կերպով կրցաւ Ամսդելոտամէ խոյս տալ, եւ տպարանը բովանդակ կազմածովը Ալիգուռնա փոխադրել։ Սակայն Իտալիոյ մէջ գրաքննութիւնը խիստ էր, եւ հռոմէադաւան սկզբունքներէ դուրս բան մը տպագրել անհնար էր։ Ուստի երբ տպարանը Ալիգուռնա կը բերէր, միւս կողմէն 1669 մայիս 26-ին Գաղղիոյ Լուդովիկոս ԺԴ. թագաւորին կը դիմէր, հայերէն Աստուածաշունչէն օրինակ մըն ալ յղելով, որ արտօնուի անոր երկիրներուն մէջ բանալու իր տպարանը, Գաղղիոյ գրաքննութիւնը Իտալիայէն աւելի լայնախոհ ենթադրելով։ Ալիգուռնա դիմելովը երեք շահակից վաճառականներուն հետ ալ կարգադրութիւն մը կրնար յուսալ, բայց անոնք արդէն Ամսդելոտամէ Թադէոս երէցի ձեռքով իրենց յղուած գիրքերը գրաւելով, Ոսկանին պարտքերուն դարման մը չէին ըրած (ՏՊԱ. 110)։ Յակոբ կաթողիկոսէ գալիք դրամական օգնութիւնն ալ պարապի ելած էր (ՏՊԱ. 116), զի կաթողիկոսը հակառակութեան տագնապներով շրջապատուած, ինչպէս պիտի տեսնենք, որեւէ ձեռնտուութիւն ընելու անհնարութեան մատնուած էր։ Դրամական նեղութեանց հետ, Հռոմէ հրամայուած գրաքննական դժուարութիւններն ալ աւելցան ոսկանի վրայ, որոնք սաստկացան Փիթումի գրգռութեամբ, որ 1672 յունուար 17-ին Հռոմ հասած էր, Իլվովէ դառնալով (ԲՌՆ. 216), եւ Ոսկանի դէմ շատ գէշ տրամադրուած էր, Դավրիժեցիին պատմութեան 1669-ին կատարուած տպագրութիւնը տեսնելով, որուն մէջ հռոմէականներու ճիգերը, եւ յատկապէս Լեհաստանի եւ Նիկոլի գործերը ուժգին ձաղկուած էին (ԲՌՆ. 215)։ Ոսկան, որ Ամսդելստամի մէջ 19 կտոր հրատարկութիւններ կատարած էր, հազիւ երկու մանր գիրքեր կրցաւ տպագրել Ալիգուռնա 1670-ին։ Իսկ Մարսիլիա հազիւ կրցաւ 1673-ին գործի սկսիլ։ Վասնզի այն տեղ ալ հասան Հռոմի հրահանգները, որոնք արքունական հաստատութիւն ալ ստացան եւ կրօնական իշխանութեան յանձնարարուեցան։ Ոսկան Մարսիլիա եւ Փարիզ անձամբ երթեւեկելէ ետքը (ՏՊԱ. 114), իր տպագրական անզուսպ փափաքը լրացնելու համար, յանձնառու եղաւ գրաքննական խստութեանց ենթարկուիլ, եւ մինչեւ իսկ հաւատոյ դաւանութիւն ստորագրել հռոմէական վարդապետութեան համաձայն (ՏՊԱ. 115)։ Ահա թէ ինչ պայմաններու ներքեւ ստիպուեցաւ Ոսկան հռոմէադաւան միտքով փոփոխութիւններ մտցնել իր տպագրած ծիսական դիրքին մէջ, որոնց համար այնչափ մեծ գոհունակութիւն կը զգան հռոմէականներ (ՉԱՄ. Գ. 661)։ Անոնք երբեք Ոսկանի միտքին յայտարարութիւնները չեղան, այլ բռնադատեալ համակերպութիւններ։

« 1746. Ոսկանեան Աստուածաշունչ   |   1748. Ոսկանի Մահը »
© Gratun.org