Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Յակոբ Դ. Ջուղայեցի

1748. Ոսկանի Մահը

Ճիշդ այդ հոգեմաշ տագնապներուն պէտք է վերագրենք Ոսկանի տարաժամ մահն ալ, որ տեղի ունեցաւ Մարսիլիոյ մէջ հազիւ 60 տարեկան եղած ատեն, երբ շատ աւելի արդիւնքներ հնար էր սպասել, իրեն տոկուն եւ անխոնջ բնաւորութեան վիճակեալ անձէ մը։ Ոսկան իրեն դժբախտութենէն անհաւատաիմ եւ նենգաւոր ընկերակից մըն ալ հանդիպացաւ, ինչպէս եղաւ Թադէոս Համազասպեան, ծագմամբ Երեւանեցի, եւ ծննդեամբ Ասպահանեցի երէցը։ Ամսդելոտամի մէջ եկած յարած էր Ոսկանի, եւ անոր գործակից կը գտնուէր Ալիգուռնայի մէջ, իսկ Մարսիլիոյ տպարանին շահակից ընկեր ալ եղաւ, բայց աւելի տպարանը փճացնելու եւ գիտութեան լոյսը մարելու նպատակով, ինչպէս ըսած են զինքը ճանչցող ժամանակակից Զմիւռնացիք (ՏՊԱ. 115), որոնք զայն ոչ միայն քահանայ այլ եւ քրիստոնեայ կոչուելու անարժան կը համարին (ՏՊԱ. 117)։ Ուստի ամենայն իրաւամբ կրնանք կասկածիլ, թէ Թադէոս անմասն չէր Ամսդելոտամի եւ Ալիգուռնայի մէջ ալ Ոսկանի կրած նեղութիւններուն պատասխանատուութենէն։ Նա իր նենգապատիր գործունէութիւնը պսակեց Ոսկանը ամբաստանելով 1673-ին վերջերը, թէ նոր սկսուած Ժամագիրքի տպագրութեան մէջ, հերետիկոսական մասեր կը պարունակուի, եւ խնդիրը հանելով պետական եւ կրօնական ատեաններուն առջեւ։ Այդ զրպարտութենէն քիչ օրեր ետքը, 1674-ին սկիզբը վախճանեցաւ Ոսկան (ՏՊԱ. 117), աւելի սիրտին ցաւէն եւ ներքին մորմոքէն։ Այս կերպով տպագրութեան ձեռնարկին կատարելապէս նահատակ մը եղաւ տպարանի փոշիներուն մէջ թաւալող այդ սրբազան արքեպիսկոպոսը, մինչ շատ դիւրին էր իրեն, իր ծագումով եւ աստիճանով՝ փառքերու եւ հեշտութիւններու մէջ անցնել իր կեանքը, իր դասակից եկեղեցականներուննման (ԼԷՕ. 182)։ Ոսկանի անձնաւորութիւնը արժանի է մեր ազգին մտաւոր զարգացման տեսակէտէն՝ մեծ երախտաւորներու կարգը դասուիլ, եւ Հայ տպագրութեան իսկապէս մղում տուռզը ճանչցուիլ։ Նախընծայ տպագրութիւն ճանչցուած 1512 եւ 1513 տարիներու Յակոբի հրատարակութիւնները, միայն ժամանակագրական փառք մը ունեցան, առանց իրական օգուտի։ Աբգար Եւդոկիացիին ձեռնարկն ալ ամփոփուած ու սեղմուած մնաց, ու անհետացաւ, Ոսկանի գործն է, որ իր տարաբախտ մահուանէ ետքն ալ շարունակեց, եւ չորացած բոյսէ մը թափուած սերմերու նման բողբոջները բազմացան։ Իր քեռորդին Սողոմոն Լեւոնեան, իր ազգականը Պետրոս Լատինացին, իր գործակատարը Նասիպ Գրիգորեան, իր գրաշարը Մատթէոս Վանանդեցին, եւ նոյնիսկ իր դաւաճանը Թադէոս Երեւանեցին, տպարաններու վարիչներ եղան Մարսիլիա, Կ. Պոլիս, Ամսդելոտամ եւ Վենետիկ, եւ հետզհետէ ընդարձակուեցան Հայ տպարաններու թիւն ու արդիւնքը։ Դաւանական տեսակէտէն, հռոմէականներ իրենց համախոհ մը եղած կը կարծեն Ոսկանը, սակայն յառաջ բերուած պատմական պարագաներ կը ցուցնեն, թէ համակերպող մը, եղած է նա, եւ ոչ աւելի։ Եւ այն ալ տպագրական ձեռնարկը չխափանելու եւ չխանգարելու համար, ինչպէս շատ լաւ զգացին իր հալածող ու քննադատ Փիթուները, եւ ինչպէս ցուցուցին Դավրիժեցիին պատմութեան եւ նման գիրքերուն հրատարակութիւնները։ Նոյն կէտը կը հաստատուի եւս՝ մինչեւ իր մահուան օրը կրօնամոլ հռոմէականներէ եւ նենգամիտ դաւաճաններէ այդ երեսէն ամբաստանուած ըլլալովը։ Գերեզմանին ալ անյայտ մնացած ըլլալը, կրնայ իբր նշան նկատուիլ թէ իր յիշատակը պատւոյ արժանացած չէ տեղւոյն կրօնական շրջանակի մէջ։ մենք զինքը մեղադրեցինք Աստուածաշունչի նախնեաց թարգմանութիւնը այլայլելու եւ աղաւաղելու ձեռնարկած ըլլալուն համար (§ 1746), բայց աւելի գործին եւ ոչ գործողին մասին է մեր դատաստանը , զի կընդունինք թէ բարեմիտ կրցած է ըլլալ Ոսկանի նպատակը, հայերէն Աստուածաշունչը թերի կարծելով, քանի որ սուրը գրոց ուսումը Հայերուն անծանոթ էր, Եւրոպայի մէջ ալ մշակուած չէր, եւ Ոսկան կրնար իբր տիպար ենթադրել լատին աշխարհին մէջ գործածական եղած բնագիրը։

« 1747. Ոսկանի Ջանքերը   |   1749. Ոսկան Վիճակագիր »
© Gratun.org