Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Յակոբ Դ. Ջուղայեցի

1750. Վիճակներու Քաղուածը

Էջմիածինի կաթողիկոսութեան ներքեւ եղող արքեպիսկոպոսներն են։ Ա. Երեւան, որուն եպիսկոպոսներն են, Առինջ, Եղիվարդ, Մուղնի, Սաղմոսավանք, Գօշավանք, Յովհաննավանք, Գեղարդ, Տփղիս, Մաղարդավանք, Վարդիհայր, Խոյ, Կարրի, Աղջոցվանք եւ Գետարգել, իսկ պատուակալ արքեպիսկոպոսարաններն են, Խորվիրապ, Ուշի եւ Բաղէշ, բովանդակ 18 աթոռ։ Բ. արքեպիսկոպոսարան Բջնի, եպիսկոպոսարաններ ՝ Կեչարիսիվանք, Գեղարքունի, Շողագավանք եւ Սեւան, 5 աթոռ։ Գ. արքեպիսկոպոսարան Հաղբատ, եպիսկոպոսարաններ՝ Գորի, Հաղարծին եւ Մակարավանք, պատուակալ արքեպիսկոպոսարան, Մաքենցացվանք, 5 աթոռ։ Դ. արքեպիսկոպոսարան Կարմիրվանք, եպիսկոպոսարաններ ՝ Կապոյավանք, Հերմոնիվանք, եւ 3 անբացատրելի անուններ, 6 աթոռ։ Ե. արքեպիսկոպոսարան Սուրբ Նախավկայ, եպիսկոպոսարաններ՝ Աստապատ եւ Նախիջեւան, պատուակալ արքեպիսկոպոսարաններ ՝ Ագուլիս՝ Սանահին եւ Շամախի, 6 աթոռ։ Զ. արքեպիսկոպոսարան Մակու, եպիսկոպոսարաններ՝ Խոյ, Ուրմիա, Մարազա, եւ Սալմաստ, եւ անբացատրելի անուն մը, 6 աթոռ։ Է. արքեպիսկոպոսարան Տաթեւ, եպիսկոպոսարաններ՝Մեղրի, եւ 3 անծանոթ, պատուակալ արքեպիսկոպոսարան Ֆահրապատ, 6 աթոռ։ Ը. արքեպիսկոպոսարան Ասպահան, եպիսկոպոսարաններ Փարիա, եւ 3 անծանոթ, պատուակալ արքեպիսկոպոսարան Վան, եպիսկոպոսարաններ՝ Արճէշ, Խլաթ, Կտուց, Լիմ, Ոստան, Խիզան, եւ Աղբակ, 8 աթոռ։ Ժ. արքեպիսկոպոսարան Աղթամար, որ կաթողիկոսական աստիճանի կը յաւակնի, եպիսկոպոսարաններ 3 անբացատրելի եւ ուրիշ անծանոօթներ ըսենք 6 աթոռ։ ԺԱ. արքեպիսկոպոսարան Ամիդ, եպիսկոպոսարաններ՝ Ակլ, Արզնի, Բալու, Եդեսիա, Ջերմիկ, Մերտին, Չնքուշ, եւ Թուլկուրան 9 աթոռ, ԺԲ. արքեպիսկոպոսարան Խարբերդ, եպիսկոպոսարան Խարբերդ, եպիսկոպոսարաններ՝ 4 անծանոթ, 5 աթոռ։ ԺԳ. արքեպիսկոպոսարան Մուշ, եպիսկոպոսարաններ՝ Մատնավանք եւ Բաղէշ, 3 աթոռ։ ԺԴ. արքեպիսկոպոսարան Կարին. եպիսկոպոսարաններ՝ Ս. Աստուածածին որ է Հինձք, Ճինիս եւ Մամըրուան, պատուակալ արքեպիսկոպոսարան Դերֆան, 5 աթոռ։ ԺԵ. արքեպիսկոպոսարան Սեբաստիա, եպիսկոպոսարաններ՝ Ածպեր, Անդրէաս, եւ Ս. Հրեշտակապետ, 4 աթոռ։ ԺԶ. արքեպիսկոպոսարան Կեսարիա, եպիսկոպոսարաններ՝ Ս. Աստուածածին եւ 1 անբացատրելի, 3 աթոռ։ ԺԷ. արքեպիսկոպոսարան Եւդոկիա, եպիսկոպոսարաններ՝ Նազիազ, Մարուսան եւ Նէոկեսարիա, 4 աթոռ։ Որով Էջմիածինի կաթողիկոսութեան ներքեւ կըլլան 105 աթոռներ։ Դիտելի է որ քանի մը անուններ, ինչպէս Խոյ ու Բաղէշ, երկու անգամ յիշուած կը գտնուին, եթէ աղաւաղումները տարբեր կերպով մեկնելու չեն։ Սսոյ կաթողիկոսութեան ներքեւ նշանակուած աթոռներուն սկզբնաւորութեան ժամանակներն ալ նշանակուած են, եւ ըստ այսմ կաթողիկոսութեան ալ սկիզբը ԺԳ. դար ըսուած է։ Արքեպիսկոպոսարաններն են, Կոստանդնուպոլիս, որ պատրիարքական իրաւունքներ կը պահանջէ՝ ԺԳ. դար, Երուսաղէմ ԺԲ. դար պատրիարք չէ ըսուած, Բերիա՝ ԺԴ. դար, Թեսաղոնիկէ՝ ԺԳ. դար, Կիպրոս ԺԲ. դար, եւ Տարսոն՝ ԺԳ. դար, Եպիսկոպոսարաններն են, Անարղաբա, Ատանա, Մոպսուեստիա, Թիանա, Նէռկեսարիա, եւ Անկիւրիա, բոլորն ալ ԺԳ. դար, ընդամէնը 12 աթոռ։ Այս տեղ ալ դիտելի է որ Էջմիածնական աթոռներու կարգին յիշուած էին արդէն Նէոկեսարիա եւ Անկիւրիա։ Ցուցակին վերջը նշանակուած են ինչ ինչ եպիսկոպոսարաններ, որ անծանոթ են կամ դադարած են (ՊԷՆ. Ա. 823), եւ յառաջ կը բերուին 25 անուններ մասամբ անբացատրելի, որոնց մէջ ծանօթ կը գտնենք Բարձրբերդ, Կապան, Մաշկեւոր, Բասէն, Կոպիտար, Օծոպ, Մարաշ, Բաբերդ, Նփըրկերտ, Ճապաղջուր, Մեծկերտ, Կարս, Կոկիսոն, Այաս, Ծամնդաւ, եւ Խորձեալ, որ կը ցուցնէ թէ զանազան կազմերու աթոռներ են։ Ըստ այսմ աթոռներուն բովանդակ թիւը կը հասնի 144-ի, երկու կաթողիկոսութիւններն ալ միատեղ։ Հարեւանցի դիտողութեամբ ալ կը տեսնուի, որ շատ թեթեւ կերպով կազմուած ցուցակ մըն է, արքեպիսկոպոսարաններուն եւ իրենց եպիսկոպոսարաններուն աշխարհագրական դիրքերը միշտ չեն համապատասխաներ, եւ կրկնուած անուններ կան, ինչպէս դիտել տուինք։ Յատուկ նահանգ մըն ալ կազմուած է Լատինացեալ Հայք անունի ներքեւ, եւ հինգ պատուակալ արքեպիսկոպոսարաններու անուններ կը յիշուին, որոնք են Նախիջեւան, Կաֆա, Մարաղա, Տփղիս եւ Սուլթանիէ, բայց առաջինէն զատ միւս չորսերը ջնջուած կըսուին (ՊԷՆ. Ա. 823)։ Աւելի չենք ուզեր երկարել ցուցակիս ուսումնասիրութեան վրայ, բաւական սեպելով մտադրութիւն հրաւիրել Աղթամարի կաթողիկոսութիւնը չընդունելուն, եւ Կ. Պոլսոյ ու Երուսաղէմի պատրիարքութիւնները Սիսի աթոռին ենթարկելուն վրայ։ Այդ տեսութիւնները չենք կրնար իբր հաստատուն կացութիւն ընդունիլ, այլ միայն նոյն ժամանակին տիրող խառնակ դիրքին վերագրել, եւ տեղի ունեցող հակառակութեանց հետեւանք ըսել, ինչպէս մինչեւ հիմա պատմուածներ եւ առաջիկային պատմուելիքներ յայտնի կը ցուցնեն։

« 1749. Ոսկան Վիճակագիր   |   1751. Եղիազարի Նպատակը »
© Gratun.org