Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Յակոբ Դ. Ջուղայեցի

1754. Եղիազար Հակաթոռ

Որչափ ալ Խաչատուր արդէն իր գործակցութիւնը խոստացած էր, բայց երբ գործադրութեան վայրկեանը հասաւ, յանկարծ վարանեցաւ, եւ կերպով մը խղճիխայթէ ազատուելու համար, ուզեց գաղտնի խորհուրդը քանի մը խելահասներու հաղորդել, որոնց մէջ կար նաեւ Երեմիա Չէլէպի Քէօմիւրճեան։ Խորհուրդի հրաւիրուածներ զարգացմամբ լռեցին եղածը, եւ Խաչատուրը յորդորեցին զայն չգործածել, եւ վրանին առին Եղիազարն ալ յետս կասեցնել, նոյնիսկ Քէօմիւրճեանը, որուն Եղիազար վստահութիւն ունէր եւ իր մօտ ունենալ ուզած էր, ճամբայ հանեցին Բերիա երթալ, եւ տարադէպ գործը արգելել։ Երեմիա մեկնեցաւ շտապելով, Խաչատուր ալ ետեւէն Երեմիա շատ խօսեցաւ եւ թախանձեց որ եկեղեցւոյն վրայ այդ դժբախտութիւնը չբերէ, բայց Եղիազար անդրդուելի մնաց՝ եկեղեցւոյն եւ ազգին մեծ բարիք մը ըրած ըլլալ կարծեցնելով։ Խաչատուրն ալ առիթը կորսընցնելու չուզեց, եւ մեծ եպարքոսին հրամանագիրը իրեն արդարացում առնելով, Երեմիայի խրատներուն ալ չանսաց. եւ ժողովեաց զամենայն եպիսկոպոսունս այնմ նահանգի, այսինքն Կիլիկիոյ (ԶԱՔ. Բ. 72), ու Եղիազարի վրայ կաթողիկոսական օծումը կատարեց Բերիոյ Ս. Քառասունք եկեղեցւոյն մէջ, 1664 տարին, բայց օրը նշանակուած չենք գտներ (ԹՈՐ. Բ. 464)։ Տեղ մը 1666 գրուած ըլլալը (ԹՈՐ. Բ. 407) գրչագրական սխալանք պէտք է սեպել։ Եղիազար հազիւ կաթողիկոս օծուած՝ օրհնութեան անդրանիկ կոնդակ գրեց եւ զրկեց բոլոր Օսմանեան պետութեան մէջ եղող վիճակներուն, Խաչատուրի ենթարկեալ թեմերէն զատ։ Նախապէս սովորական ձեւով օրհնութիւններ շռայլելէն ետքը, կը ծանրանար Էջմիածինի նուիրակներուն խստութիւններունեւ կեղեքումներուն վրայ, եւ ինքն կը խոստանար բոլոր այդ զեղծումները խափանել, ձրի միւռոն բաշխել, ժողովուրդին բարօրութեան աշխատիլ։ Օսմանեան հովանաւորութեամբ գործել, եւ օտար միջամտութիւնները դադրեցնել։ Իր կաթողիկոսանալը եպարքոսին ալ հաղորդելով, խնդրեց որ Օսմանեան գաւառներէ վտարուին Պարսկաստանէ եկող նուիրակները, եւ ըստ այնմ եպարքոսական հրամանագիրներ յղուեցան Սեբաստիա, Կարին, Վան, Ամիդ, եւ ուրիշ գլխաւոր կուսակալութիւններ։ Վիճակներէն բաւական թուով Եղիազարի յարողներ եղան, բայց ոչ ամէնքը, վասնզի Էջմիածինի Մայրաթոռէն զատուիլը շատերուն ծանր կու գար. Յակոբ կաթողիկոսի անունն ալ սիրելի եւ պատկառելի մնացած էր, հակառակ իր նուիրակներէն շատերուն անտեղի ընթացքին։ Եղիազարի օծումին կատարումը իբրեւ լուաւ Ոնոփրիոս, վաղվաղակի գնաց առ նա խնդութեամբ (ԶԱՔ. Բ. 72), եւ միասին պատրաստեցին գրգռութեան միջոցները (§ 1751)։ Ասկէ ծագեցան հայրապետական իրաւասութեան պառակտումները, եւ Յակոբեան ու Եղիազարեան կուսակցութեանց կոչումները։ Կաթողիկոսի յիշատակութիւններն ալ վիճակէ վիճակ, քաղաքէ քաղաք եւ եկեղեցիէ եկեղեցի տարբերեցան բովանդակ Թուրքիոյ մէջ։ Արդէն Կիլիկիա ալ բաժնուած էր Խաչատուրի եւ Դաւիթի մէջ, Աղթամարն ալ կանուխէն իրեն սեփական իրաւասութեան վիճակն ունէր։ Եթէ մաս մը վիճակներ ըլլալն ալ Եղիազարի համար յաջողութեան սկզբնաւորութիւն մըն էր, սակայն մեծ ճախողուած եղաւ Երուսաղէմ չկարենայ մտնելը, զոր իբր կեդրոն քրիստոնէութեան՝ իրեն աթոռանիստ որոշած էր ընել։

« 1753. Եղիազարի Ձեռնարկը   |   1755. Սարգիս Թէքիրտաղցի »
© Gratun.org