Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Յակոբ Դ. Ջուղայեցի

1757. Կ. Պոլսոյ Կացութիւնը

Ընդհանուր շփոթութեան կացութիւնը նկարագրելու համար, բաւական ըլլայ մայրաքաղաքին վիճակին վրայ ամփոփ գաղափար մը տալ, ուր հասաւ Կաֆացին 1665ին առաջին ամիսները, եւ Եղիազարի դէմ շարժումին գլուխ կանգնեցաւ։ Այդ նպատակով անխտիր ամէն բաժիններու հետ միացաւ, բաւական էր որ Եղիազարի դէմ վարուելիք պայքարին ոյժ տային։ Այդ մասին յառաջընթաց կը գտնուէին Պարսկահայ գաւառներէ գաղթողներ, որոնց գլխաւորներն էին Խուսրէվ եւ Միրզա մեծահարուստ իշխանաւորներ (§ 1742), որոնք սովորաբար Ջահուկեան կը կոչուէին, երկու գլխաւորներուն ծննդավայր՝ Նախիջեւան գաւառի Ջահուկ գիւղին անունով (ԶԱՔ. Բ. 72)։ Կային եւ Պարսկահայ գաւառներու սահմանակցութենէն ու Հայաստանի ներքին կողմերէն վերջին ատեններ գաղթողներ, որոնց համանգամայն Արեւելցի անուն կը տրուէր։ Թըլթըլ երէցին կուսակիցներն ալ, որոնք լատինասէր սկզբունքներու հետեւողներ էին, Եղիազարի դէմ միացան, որուն կանուխէն հակառակորդներն էին։ Թըլթըլեան խումբը ընդհանրապէս ստորին դասակարգի անձերէ կազմուած էր, ինչպէս հռոմէականութեան պաշտպաններն ալ կ՚ընդունին, խոստովանելով թէ Կաֆացին միաբանեաց ընդ իւր աննշանս եւ զխռովարարս եւ զատելիս ամենեցուն, այսինքն զԹըլթըլեանս եւ զնմանիս նոցա (ՉԱՄ. Գ. 702)։ Սակայն Կաֆացիին նպատակին ասոնք ալ կը ծառայէին, եւ թերեւս աւելի ալ օգտակար էին յուզմունքներ գրգռելու համար։ Կաֆացին իրեն կողմ ձգեց Ղազար Սեբաստացին ալ Տիվրիկցիներով, որ բանտէն ազատելէն ետքը նորէն պատրիարքութեան տիրանալու հետամուտ էր, եւ Կաֆացիին կը խոստանար՝ Երուսաղէմի գործակալութիւնը անոր թողուլ։ Սարգիս պատրիարք արդէն իսկ Եղիազարի հակառակորդ էր, բայց իր ազդեցութիւնը տակաւ նուազած էր, հին եւ նոր պարտքերը (§ 1755), եւ անոնց դիզուած տոկոսները վճարել՝ այլազգի պարտատէրերուն ձեռքէն ազատիլ չկրնալուն համար։ Այս պատճառով ստէպ թաքչելու եւ չերեւնալու կը ստիպուէր՝ պատրիարքարանի գործերը թողլով, կանուխէն իր աշակերտակից եւ հաւանաբար Թ էքիրտաղցի Յովհաննէս վարդապետի մը ձեռքը, գուցէ ինքն Ամանօղլուն (§ 1753), որ կ՚երեւի վերջէն Եղիազարի հակառակ դարձած էր։ Այդ զանազան բաժինները, Կաֆացիին գլխաւորութեան ներքեւ միացած, միայն կերպով Եղիազարի կործանման կ՚աշխատէին, Էջմիածինի աթոռին եւ Յակոբ կաթողիկոսին իրաւունքը պաշտպանելով։ Կաֆացին անձամբ թողէ թաղ եւ եկեղեցիէ եկեղեցի կը վազէր, ամէն տեղ Եղիազարին գործերը կը պախարակէր, կեանքը կը խայտառակէր, եւ ձեռնարկը դատապարտող քարոյներ կը խօսէր։ Սակայն Եղիազարն ալ իր պաշտպաններն ունէր, եւ այս խումբը կը կազմէին ընդհանրապէս Հռոմղիներ, անուն մը որ ոչ Հռոմի եւ ոչ Հոռոմներու հետ առնչութիւն ունէր, այլ իր ծագումը կ՚առնէր առաջակողման Ասիային կամ Անատօլուի՝ Հռոմաստան կոչելէն. եւ այս անունն ալ գործածական եղած էր Սելճուքեան թագաւորութեան՝ Ռումին սուլտանութիւն կոչուած ըլլալէն։ Այս խումբը կը կազմուէր ընդհանրապէս հինէն Կ. Պոլիս հաստատուած կամ մերձաւորագոյն գաւառներէն մայրաքաղաք փոխադրուող Հայերէն, որոնք նուազ համակրութիւն կը զգային դէպի հեռաւոր Էջմիածինը, եւ սաստիկ զզուած էին Էջմիածինի նուիրակներէն։ Կաֆացին կը պնդէր անոնց տկար փոքրամասնութիւն մը ըլլալը, եւ անոնք ալ Կաֆացին լռեցնելու համար, մինչեւ իսկ սպառնական գիրեր սփռելու միջոցներուն դիմեցին։ Եղիազարեաններուն գլխաւորն էր Ապրոյ Չէլէպին, որ անոր կաթողիկոսութիւնն ալ յաջողցուցած էր (§ 1753), եւ Ապրոյի՝ մեծ եպարքոս Քէօբրիւլիւօղլուին մոտ լաւ ազդեցութիւն վայելելը՝ Եղիազարի եւ Եղիազարեանց վստահութեան հիմնակէտն էր։

« 1756. Հակաթոռին Դիմադրողներ   |   1758. Եղիազար Թափառական »
© Gratun.org