Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Յակոբ Դ. Ջուղայեցի

1761. Եղիազարի Յաջողիլը

Կացութիւնը քիչ մը հանդարտած կը կարծուէր, եւ ահա Երուսաղէմէ Կ. Պոլիս կը հասնի Մարտիրոս Կաֆացին, ամբաստանագիրներով եւ բողոքագիրներով զօրացած, Եղիազարը իսպառ տապալելու համար։ Եղիազարի ստացած Երուսաղէմի գործակալութեան հրամանագիրը՝ կը ջնջէր Մարտիրոսի պաշտօնը, եւ կը քայքայէր Աստուածատուրի դիրքը, ուստի ամէնքը միացան, Յակոբ կաթողիկոսն ալ միասին, Եղիազարի դէմ ամբաստանագիրներով եւ Երուսաղէմի իրաւունքներուն պաշտպանութեան գիրերով Մարտիիրոսը ճամբայ հանած էին՝ մայրաքաղաքին մէջ Եղիազարի դէմ մաքառելու։ Մարտիրոս 1666 տարւոյ սկիզբները Կ. Պոլիս հասնելով՝ նորէն իր շուրջը համախմբեց բոլոր Եղիազարի հակառակ խումբերը, Ջահուկեանները, Արեւելցիները, եւ Թըլթըլեանները, որոնց գլուխը կը գտնուէր Անդրէաս երէց մը, Ճէհէննէմ-Մէրտիվէնի մականունեալ, որ կը նշանակէ Դժոխքի սանդուխ, եւ բաւական է ցոյց տալ քահանային բնաւորութիւնը։ Անդրէաս երէց Թըլթըլեանց պետ եղած ըլլալ կ՚երեւի, իբր յաջորդ Աստուածատուր երէցին (§ 1733), որուն այլեւս անունը չի յիշուիր։ Պահ մը Եղիազարեանք ալ վախնալ սկսան Մարտիրոսի կազմակերպած հակառակութենէն, բազմաթիւ ամբաստանութիւններէն եւ տրամադրելի միջոցներէն, եւ սկսան խաղաղութեան եւ հաշտութեան առաջարկներ ընել։ Նոյնինքն Ապրոյ՝ Մարտիրոսը շահելու կերպեր ձեռք առաւ, եւ Երեմիա Քէօմիւրճեան անգամ ալ իր բարեմիտ զգացումներով մէջտեղ ինկաւ հաշտութեան եւ խաղաղութեան բանագնացութիւններ կատարել։ Մարտիրոսի երկդիմի եւ կեղակարծ ձեւերով ուզեց ատեն շահիլ, եւ հակառակորդ կողմը տկարացած կարծելով, իր ձգտումները աւելի եւս յառաջ տանիլ, եւ նոյնիսկ Երուսաղէմի պատրիարքութիւնը իր անունին դարձնել, որուն համախոհ գտնուեցան իր կուսակիցները, զի Աստուածատուր պատրիարք ծերացած եւ կորովէ ինկած էր։ Այդ նպատակով առաջարկներ եղան եպարքոսութեան աւագ պաշտօնեային, որ արդէն Մարտիրոսէ շահուած էր Ադրիանուպոլսոյ մէջ (§ 1758), եւ անոր հետ սակարկութիւններ սկսան, մինչ պաշտօնեայ ալ իր կողմէն՝ Ապրոյի միջնորդութեամբ միւս կողմին հետ ալ սակարկութեան կը մտնէր, տեսնելու թէ որ կողմէն աւելի շահաւոր վարձք մը կրնար ապահովել։ Բայց Ապրոյ՝ Քէօբրիւլիւօղլիի հետ մտերմութեանը վստահ՝ պէտք չէր տեսնար վճարումը բարդել, եւ պաշտօնեայն կը մնար Մարտիրոսի կողմնակից։ Այս կերպով կ՚անցնէին օրերը, երբ Քէօբրիւլիօղլուն Կրետէի պատերազմին համար Կ. Պոլիսէ կը մեկնէր, եւ պատեհը չկորսնցնելու համար Մարտիրոս ետեւէն կը հասնէր մայրաքաղաքէն դուրս Տավութփաշայի բանակատեղը, եւ Եղիազարի դէմ ամբաստանութեանց գիրերը կը մատուցանէր։ Եպարքոսը կը հրամայէր Եղիազարը բերել, բայց Ապրոյ եղանակը կը գտնէր եպարքոսը համոզելու, թէ այդ խնդիրները արմատէն վերցնելու եղանակը, Աստուածատուրն ու Մարտիրոսը գործերէ հեռացնելով՝ ամենայն ինչ Եղիազարի յանձնելն է, որ կարող եւ տէրութեան հաւատարիմ անձն է, եւ նպատակ ունի օտար միջամտութիւնները ջնջել Օսմանեան երկիրներէն (ՉԱՄ. Գ. 712)։ Եղիազար իրեն դատը զօրացնելու համար, շատ մըն ալ գիրեր պատրաստել տուեր էր Ասիակողման քաղաքներէն, Կարինէ, Ամիդէ, Սեբաստիայէ, Կուտինայէ, Եւդոկիայէ, Ամասիայէ, Անկիւրիայէ, եւ ուրիշ տեղերէ, որոնք կը գանգատէին Էջմիածինի նուիրակներուն, եւ նոյնիսկ Յակոբ կաթողիկոսի ուղեւորութեան առթիւ հաւաքած իրաւունքներուն համար եւ գոհունակութիւն կը յայտնէին Եղիազարի մասին, որ իրաւունք չէր պահանջէր եւ ձրի միւռոն պիտի բաշխէր։ Նոյնիսկ Կ. Պոլսոյ հայաբնակութեան կողմէ ալ նմանօրինակ գիրեր պատրաստուած էին (ԱՍՏ. Ա. 381-384)։ Քէօբրիւօղլուն այդ տպաւորութեամբ կատարեց հարցաքննութիւնները, եւ Մարտիրոսի ամբաստանութեանց դէմ Եղիազարի բացատրութեանց հաւանելով, վճիռն արձակեց Ապրոյի թելադրութեան ձեւով, եւ Եղիազար յաղթանակելով ստացաւ թէ կաթողիկոսութեան եւ թէ Երուսաղէմի պատրիարքութեան համար նոր հրովարտակ մը։ Վճիռը տրուեցաւ 1666 մարտ 31-ին Մուտն ի վիրապ յիշատակին շաբաթ օրը (ՉԱՄ. Գ. 712)։

« 1760. Եղիազար Ի Կ. Պոլիս   |   1762. Եղիազարի Գործերը »
© Gratun.org