Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Յակոբ Դ. Ջուղայեցի

1765. Մարտիրոս Յերուսաղէմ

Մինչեւ այն ատեն, արդէն Մարտիրոս հասած էր Երուսաղէմ, եւ Եղիազարը վտարելով պատրիարքութեան տիրացած։ Որչափ ալ Եղիազարին փառամոլ ձգտումները, եւ ազգը գայթակղեցնելը ու խռովութեանց պատճառ ըլլալը մեղադրանքէ զերծհամարել հնար չըլլայ, սակայն հնար չէ անոր յաջողակ եւ շինարար գործունէութիւնը ծածկել։ Այն համառօտ միջոցին մէջ, որ Երուսաղէմի տիրապետեց, դարձեալ բաւական նշանաւոր երախտիքներ ունեցաւ աթոռին համար։ Վրաց վերատեսուչ Մելետինոս վարդապետին՝ Ս. Յակոբայ վանքին տիրանալու յաւակնութիւնները արմատարքի ոչնչացուց Ս. Յարութեան տաճարին մէջ Հայերուն վայելած իրաւունքները տեղերը, կանթեղները, աշակերտները, պատկերները, սովորութիւնները, աւելածութիւնները, թափորները, եւ ուրիշ կէտերը՝ հետական արձանագրութեամբ արձանագրել տուաւ եւ ապահովցուց։ Դաւիթ Բերիացին, որ Կիլիկիոյ աթոռէն բաժնուած մաս մը վիճակներու վրայ կաթողիկոսութիւն կը վարէր (§ 1753), շփոթ կացութենէն օգուտ քաղելով, սկսէր էր միւռոն զրկելեւ նուէր հաւաքել Բերիոյ շրջակայ Էջմիածինի պատկանող վիճակներէն։ Եղիազար զայն ալ զսպեց, եւ պետական հրամաններով Դաւիթի նուիրակները արտաքսեց (ԱՍՏ. Ա. 390)։ Եւ երբ ամէն կողմէն իր դիրքը ամրացուցած կը կարծէր, ահա իր դիմացը կը կանգնէր Մարտիրոս նորոգոյն հրովարտակով մը, որով Երուսաղէմի պատրիարքութիւնը Եղիազարէ առնուած էր, կաթողիկոսութիւնն ալ ջնջուած էր, քանի որ Յակոբ արտօնուած էր Օսմանեան պետութեան մէջ եղող գաւառներուն վրայ կաթողիկոսական իրաւունք վարել։ Եղիազար անակնկալի հանդիպած անձի մը շուարումը ունեցաւ, զի իր զօրաւոր պաշտպաններն ալ դարձած կամ պարտուած էին Կ. Պոլսոյ մէջ, ուստի ստիպուեցաւ անհակառակ տեղի տալ, եւ քաշուեցաւ Ռամէլի վանքը, զոր ինքն շինել տուած էր (§ 1639), եւ քիչ ետքը անկէ ալ հեռացաւ, եւ գնաց Արզնի (ՉԱՄ. Գ. 715), որ իր անդրանիկ պաշտօնավայրը եւ գործունէութեան առաջին ասպարէզն էր եղած եւ անդ դադարեցաւ բարեպատեհ առիթի սպասելով նորէն մէջտեղ ելնելու համար։ Իսկ Երուսաղէմի միաբանութիւնը որ նախապէս լռած եւ ընդունած էր Մարտիրոսի պատրիարքութիւնը, որպէսզի անոր ձեռքով Եղիազարը վտարէ, երբոր նպատակին հասաւ եւ կացութիւնը ապահովեց, սկսաւ նորէն խլրտիլ եւ Աստուածատուրի պատրիարքութիւնը պաշտպանել։ Մարտիրոս հարկ չտեսաւ դիմադրել, վասնզի այլեւս Աստուածատուր անուանական եւ պատուակալ պատրիարքութենէ աւելի բանի մը կարող չէր խոր ծերութեան հասած ըլլալով եւ յանձնառու եղաւ, պատրիարքութեան անունը եւ պատիւը անոր թողուլ, իրեն պահելով փոխանորդութեան, կամ ինչպէս կըսէին նազըր անունի կիրառութիւնը (ՉԱՄ. Գ. 715), զոր աւելի ճշդութեամբ կրնայինք աթոռակից պատրիարքութիւն կոչել։ Այդ փոփոխութիւնը ւկ գրուի 1668-ին, Մարտիրոսին գալէն ոչ շատ ետքը, իսկ տեւողութիւնը դարձեալ յոյժ կարճատեւ։

« 1764. Յակոբ Կ. Պոլսոյ Մէջ   |   1766. Եղիազար և Մարտիրոս »
© Gratun.org