Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Յակոբ Դ. Ջուղայեցի

1768. Յակոբ Յէջմիածին

Յակոբ կաթողիկոսի Կ. Պոլիս եղած միջոցին Երեւանի կուսակալը փոխուած էր, եւ Աբաս խանի տեղ եկած էր Սաֆի խան, ծագմամբ Լէզկի, որ աչք տնկէր էր իւրացնել գծովն եւ զայգին զոր Յակոբ շինել տուած էր էջմիածինի քովը (§ 1728) բայց մատթէոս աթոռակալ կամ տեղակալ դիմադրեց, բուն տիրոջ բացակայութիւնը եւ իր իշխանութիւնը չունենալը պատճառելով։ Հազիւ թէ Յակոբ դարձաւ եւ խանին տեսակցութեան գնաց, Սաֆի փոխադարձաբար Էջմիածին գալով, նորէն խնդրեաց ըզծովս, այսինքն է ջրամբարները, բայց Յակոբ անհնարութիւնը յայտնեց ըսելով, թէ կեանք մեր եւ կենդանութիւն անոնցմէ է (ԶԱՔ. Բ. 77), որովհետեւ արտեր ու այգիներ անոնցմով կոռոգէին (§ 1728)։ Ասկէ ետքը Յակոբ կուզէ Ասպահան երթալ եւ շահ Սիւլէյմանին ներկայանալ, որ քիչ առաջ 1666-ին յաջորդած էր հօրը Շահաբաս Բ-ին։ Սա նոյնն է որ երբեմն Շահսէֆի Բ. ալ կոչուեցաւ (ԶԱՔ. Բ. 84)։ Յակոբ պարտք կը զգար արտասահմանէ դարձին իր յարգանքը մատուցանել, միանգամայն տուրքը վճարել եւ ընծաներ ալ տանիլ, իսկ Սաֆի արգելք կը դնէր՝ կասկածելով որ իր վրայ պիտի գանգատի։ Ուստի երբ Յակոբ վերջապէս ճամբայ եզաւ, զայն Աստապատէ ետ դարձուց, եւ Երեւանի մէջ Ս. Անանիայի Անապատը ի դիպահօջ արար, եւ ոչ մի կերպով չուզեց ազատ թողուլ։ Միանգամայն զանազան անձերէ գումարներ փոխ առաւ էջմիածինի անունով, իբրեւ թէ աթոռին պարտքեր վճարելու համար, սակայն ինքն լափեաց, ոչ Յակոբի յանձնեց չկրնալով խնդրանքով իր ազատութիւնը ստանալ Սաֆիէն, փախուստի միտքը ունեցաւ, օգտուելով պահապաններու թոյլատուութենէն, որոնց հետ ստէպ ելանէր եւ գնայր ուր եւ կամէր։ Գարնանային միջոցին ի Յունաց աշխարհէն (ԶԱՔ. Բ. 78), այսինքն Օսմանեան գաւառներէն ուխտաւորներու գալուստը լաւ առիթ մըն էր, ուստի կանուխէն իր գոյքերը ճամբայ հանեց դէպի Արտաւիլ, եւ Համբարձման օրը 1668 ապրիլ 30-ին հեծաւ զջորի իւր եւ Նորագեղոյ առապար ճանապարհաւ եկաւ Եղիվարդ, եւ շարունակ ձիավարելով եւ քաջասիրտ եւ աներկիւղ ուղեկիցներ առնելով, հետզհետէ հանդիպեցաւ Նիգի Չորոյբերան, Լոռին Դսեղ, եւ Աղուանից Բարկուշատ գիւղերը, մինչեւ հասաւ Պարսկաստանի Արտուիլ քաղաքը, ուսկից հանդարտ գնացքով անցաւ Ասպահան (ԶԱՔ. Բ. 79)։ Այնտեղ նախապէս փոխարքայ Էհտիմալ-Տէլուաթի հետ տեսակցեցաւ, եւ մատոյց թագաւորին համար նուէրները, սաթէ մոմտան մը, բուստէ պատկեր մարդոյ, եւ 10 ոսկի ժամացոյց, եւ այլ ինչ պատշաճաւոր, եւ 50 ոսկի նոր հրովարտակի համար։ Միանգամայն բացատրեց իր Թուրքիա երթալուն շարժառիթը, այն է Էջմիածինի տուրքը զլացող Տաճկահայերը նորէն հպատակութեան բերել, որուն հաստատութիւնն էր Օսմանցոց սուլտանէն առած հրովարտակը (§ 1763), զոր ներկայեց, եւ վրայ բերաւ Սաֆի կուսակալէն կրած հակառակութիւնը եւ անիրաւութիւնը (ԶԱՔ. Բ. 81)։ Սաֆի ալիր կողմէն Յակոբի փախուստը իմանալուն, եւ բոլոր հետազոտութիւններուն պարապի ելլալուն վրայ, ծանր ամբաստանութիւններով տեղեկագիր մը ղրկած էր (ԶԱՔ. Բ. 80), բայց փոխարքան կանուխէն ալ Սաֆիին հակառակորդ էր, եւ ըստ այնմ ալ ներկայացուց գործը թագաւորին, որ վճռեց, եթէ խունթկարն զմերն սիրէ, մեք ընդէ՞ր ոչ սիրեմք, եւ հրամայեց կաթողիկոսը պատուել, իսկ Սաֆին պատժել, մերկացնել եւ կապել, կողոպտել այնպէս որ մինչեւ ցկանանց ոտացշորն եւս հանցէն, եւ շղթայակապ բանտարկել Վարդաջուրի բերդը, Գուլապի գաւառը։ Այսպէս ալ կատարեց Ատրպատականի կուսակալ Միրզա Իպրահիմ , որուն յանձնուեցաւ վճիռին գործադրութիւնը (ԶԱՔ. Բ. 82), իսկ կուսակալութիւնը տեղապահութեամբ վարեց Սարուխան բէկ իբր ամս երկուս (ԶԱՔ. Բ. 89)։

« 1767. Եղիազարի Հաստատուիլը   |   1769. Ոնոփրիոս Երեւանեցի »
© Gratun.org