Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Յակոբ Դ. Ջուղայեցի

1769. Ոնոփրիոս Երեւանեցի

Նկատողութեան արժանի են Ոնոփրիոս Երեւանեցիի վերջին անցքերն ալ։ Արդէն ճանչցուցած ենք այդ անհանդարտ եւ անխիղճ եկեղեցականը, որ իր կեանքին ըսկիզբէն ամէն տեսակ ապօրինութեանց մէջ գտնուած էր (§ 1751)։ Ժողովուրդ Կարկուտ մականունը տուած էր անոր, որ աւերիչ բնաւորութեան նշանակ է։ Վերջին անգամ Յակոբ կաթողիկոսի ետքը (§ 1763), նոր նենգութիւններ հնարած էր Յովհաննավանքի առաջնորդ Յովհաննէս եպիսկոպոսի դէմ, սուտ մուրհակներով եւ անտեղի պահանջներով, թէպետեւ շուտով խայտառակուած էր։ Յակոբ կաթողիկոս Էջմիածին դառնալով եւ ըրածը լսելով, բաւական սեպեց յանդիմանել եւ սաստեալ լռեցոյց (ԶԱՔ. Բ. 86), բայց եւ միանգամայն Գեղամեայ գաւառին նուիրակութեան ղրկեց։ Երբ կաթողիկոսը ի դիպահոջ եղեւ (§ 1768)։ Ոնոփրիոս Սաֆի խանին կողմը բռնեց կաթողիկոսին դէմ, յուսալով կուսակալին միջնորդութեամբ կաթողիկոսութեան հասնիլ, եւ սուտ լուրեր ալ կը տարածէր, թէ Ոնոփրիոսին կաթողիկոսութեան ռաղամ է գալիս։ Բայց երբ իրաց կերպարանը փոխուեցաւ եւ կործանեցաւ խանն, Ոնոփրիոս ուզեց Ասպահան ապաւինիլ, բայց Սաֆին եւ գործակիցները պատժելու եկող պաշտօնէին մարդիկը։ Նիգրա գիւղը ետեւէն հասան, ձերբակալեցին եւ Զանկեանի մէջ շղթայակապ բանտարկեցին։ Այս անգամ ալ Յակոբ զան ազատեց եւ ետ ի նա վերակացութիւն գործոց տանն կաթողիկոսարանին, եւ միամտութեամբ սէր ունէր ընդ նա։ Իսկ շարժ այն ոչ դադարէ գաղտնի առնել զլրբութիւնն, եւ առանց գիտելոյ կաոթղիկոսին արար պարտս բազում։ Յակոբ կաթողիկոս Էջմիածին դառնալով, երբոր տեսաւ որ իր հրովարտակը ետեւէն չհասաւ, պարտաւորուեցաւ նորէն Ասպահան դառնալ, եւ աղերսամատոյց ըլլալ, եւ հրովարտակը շնորհուեցաւ։ Միանգամայն ստացաւ զարքունական խիլայն ըստ սովորութեանն, գեղեցիկ պատմուճանն ոսկէնկար եւ գօտի պատուական, եւ սամուր վերարկու, եւ գլխոյ քծափ որ է մատնիլ, եւ երիվար զօրեղ (ԶԱՔ. Բ. 87)։ Այդ առթիւ Ռոստոմի որդի Սաֆիղուլի խան Երեւանի կուսակալ անուանուեցաւ, եւ շահը ի նա յանձնեց ըզկաթողիկոսն։ Ոնոփրիոս դիմաւորելու էր գացած, եւ ի դարձին նոր կուսակալին հետ փութաց շուտով Երեւան հասնիլ՝ մերձակայԾննդեան տոն ինքը կատարելու դիտմամբ, եւ ճրագալոյցին Երեւան մտաւ, մինչ կաթողիկոս ետեւէն կու գար։ Ոնոփրիոսի զգեստաւորուած էր, առնել ջրօրհնէք առաջի խանին, եւ ահա կը հասնի կաթողիկոսը։ Նոր կուսակալի հրամանով Ոնոփրիոսէ հանելով զգեստները, զգեցուցին կաթողիկոսին, եւ արարին մեծահանդէս ջրօրհնէք առաջի խանին, որ եւ հրաման ըրաւ կաթողիկոսին, զի արպէս եւ կամի առնել ընդ Կարկուտին, արասցէ։ Յակոբ որ այնչափ ներողամիտ եղած էր Ոնոփրիոսի հետ, անոր վերջին նենգութիւնները լսելով եւ յանդգնութիւնը տեսնելով, զայն կարգալոյծ ըրաւ ի մէջ եկեղեցւոյ, եւ առեալ մկրատ խուզեաց զգլուխն եւ ապա զմօրուսն։ Ոնոփրիոս կ՚աղաչէր, Մօրուսս մի խուզէր. որուն կաթողիկոսը կը պատասխաէր. Ով ատելի Աստուծոյ, դու ասացեալ ես, թէ ես հատանեմ զգլուխ կաթողիկոսին եւ հաստատեմ զնա ի վերայ Իջման տեղին, առնել ի վերայ նորա պատարագ, արդ մեծ իցէ՞ մօրուս քո քան զգլուխ իմ։ Կարգալոյծ Ոնոփրիոսը շղթայակապ բանտարկուեցաւ յառաջին զնտանն (ԶԱՔ. Բ. 88), որ մահահոտ եւ խաւարային բուրգ մի ըսուած է (ԶԱՔ. Բ. 70)։ Երբոր սենեակը խուզարկեցին, զտին մի բեռն զգեստ կանանց, եւ երբոր զմլքերոյ կապալայքն, այսինքն կալուածներու վաւերագիրները ուզեցին, նա ուրանայր. բայց երբ բրածեծ արարին ի բանտին, քեռորդւոյն ձեռքով Երեւանէ բերել տուաւ, որոնց մէջ գտնուեցան կաթողիկոսութեան հետապնդելուն գիրերն ալ։ Բանտին մէջ երկար չապրեցաւ, զի կացեալ անդէն աւուրս ինչ հեծեծանօք մեռաւ (ԶԱՔ. Բ. 80)։ Թէպէտեւ պատմիչը տարի չի նշանակեր, այլ հաւանական կ՚երեւի վերոյիշեալ ջրօրհնէքը դնել 1670 յունուար 6-ին, հինգշաբթի օր, նկատելով որ ամս երկուս կը գրուի Սարուխանի կուսակալութեան տեղապահութիւնը (ԶԱՔ. Բ. 89)։ Իսկ Ոնոփրիոսի մահը կրնայ գրուիլ նոյն տարւոյ մարտի մէջ, հետեւցնելով միայն աւուրս ինչ բանտին մէջ ապրած ըլլալէն։ Աւելորդ չէր այդ մանրամասնութիւնները գրել մարդու մը վրայ, որ թէպէտ անարժան, բայց չարութեանը մէջ ճարտար դէմք մը եղած է։

« 1768. Յակոբ Յէջմիածին   |   1770. Պարսկսկան Խստութիւնք »
© Gratun.org