Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Յակոբ Դ. Ջուղայեցի

1773. Օգնութեան Յոյսեր

Գիտենք թէ այս նենգամիտ եւ շահագէտ անձանց հետ կային բարեմիտներ ալ, որոնք ոչ թէ անձնական շահագիտութեան նպատակով, այլ հանրային օգուտի մը տեսակէտէն դրդեալ, եւ անհրաժեշտ հարկին ներքեւ կքելով, չէին քաշուեր հռոմէականութեան մերձաւորութիւն ցուցնել, եւ մինչեւ աստիճան մըն ալ անոր պահանջած պայմաններուն համակերպիլ։ Եւրոպական զարգացման մէջ յառաջադէմ երկիրները, եւ մասնաւորապէս Արեւելքի հետ յարաբերութեան մէջ գտնուող ազգերը, Լատին տարրին կը պատկանէին այն ատեն, եւ անոնց մէջ նախընթաց էին Իտալականները՝ եւ հետեւորդ Գաղղիականները, երկուքն ալ կրօնամոլ հռոմէականութեան մէջ տոգորեալ, եւ պապական հոգեւոր գերիշխանութեան հլու հպատակ, եւ անոր ակնարկութեանց գործադիր։ Որպէս զի իրենց ունեցած զարգացումէն ուրիշի մասնակցութիւն կամ հաղորդակցութիւն շնորհեն, հռոմէական դաւանութիւնը իբրեւ անհրաժեշտ պայման կը պահանջուէր, որով բուռն ձգտմամբ զարգացման դիմող Հայեր, նոյն լուծին ներքեւ խոնարհելէն տարբեր եղանակ չունէին՝ իրենց սիրտին փափաքը եւ միտքին ծարաւը յագեցնելու համար։ Ուստի եթէ ոչ ներքնապէս եւ պաշտօնական երեւոյթով համակերպելու կը զիջանէին, եւ այսպիսիներու մէջ ընտրելագոյն անձեր ալ կը գտնուէին։ Ոսկան ալ տեսանք հաւատոյ ), դաւանութիւն ստորագրել, որպէսզի տպարան բանալու արտօնուի (§ 1747), այն Ոսկանը որուն տպարանէն կելլային գիրք հերետիկոսականք եւ ոչ ուղղագրեալք հռոմէական տեսակէտով (ԲՌՆ. 45), եւ որոնց մէջ էին բանք բազումք անպատշանք զԼատինացւոց եւ զհռոմէական հաւատոց, այլ եւ գովութիւնք ուռուցիկք վասն այլադաւան Հայոց (ԲՌՆ. 215)։ Արդէն իրենց ալ տեղեակ պէտք է ըլլային Հայերուն ներքին ուղղութեան, զի դաւանութիւն տուող Ոսկանն ալ՝ կաթոլիկ համարէր կըսէին (ԲՌՆ. 232), եւ իրենցմէ էր չէին ըսեր։ Խնդիրի նիւթ չենք ուզեր ընել, թէ մինչեւ ուր հնար է մղել այդ բարեմիտ կեղծիքներուն արդարացումը, Հայ եկեղեցւոյ թոյլատու եւ լայնախոհ սկզբունքներուն հիմնուելով ալ։ այլ գիտենք եւ համոզուած ենք, թէ կեղծիքը տկարներու նախադասած զէնքն է, եւ գուցէ այն հարկն է որ զօրէնս լուծանէ, եւ զիրենք ալ կարդարացնէ։ Միայն չենք գիտեր թէ զօրաւոր ըսուողին համար արդեօք իրական արդիւնք մըն է՞ բռնութեամբ առնուած խօսքը, կամ թէ երկնային ըսուած ճշմարտութիւններ՝ կրնան քաղուիլ կեղծեալ յայտարարութիւններէ, թէ նոյն իսկ ճշմարտութիւն ցուցուածներն ալ կեղծիքի աստիճանին կիջեցնեն։

« 1772. Լատինական Գրգիռներ   |   1774. Քաղաքական Տեսակէտներ »
© Gratun.org