Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Յակոբ Դ. Ջուղայեցի

1774. Քաղաքական Տեսակէտներ

Բարեմիտ կեղծիքներու դասակարգին պէտք է զուգակցենք ազգային գործիչներու այն կարծիքին ալ, որով օտար եկեղեցւոյ մը հետ ուզած են փնտռել քաղաքական կամ եկեղեցական օգնութեան հիմերը։ Այդ նպատակին հետապնդումը տեսանք հին դարերու մէջ Յոյներու հետ փորձուած, երբոր Հայերը անոնցմէ կը յուսային իրենց քաղաքական կացութեան եւ պետական գրութեան պաշտպանութիւնը։ Նոյնը փորձեցին յաջորդ դարերու մէջ Լատիններուն հետ, երբոր տեսան անոնց Արեւելք արշաւանքները, եւ իսլամական տարրերու դէմ պարզած ոյժն ու յաղթանակը։ Այն դարուն մէջ որուն վրայ կը գրենք, այլեւս Հայուն համար անյոյս էր պետական գրութեան եւ ազգային իշխանութեան վերանորոգումը, եւ այս չէր պետական գրութեան եւ ազգային իշխանութեան վերանորոգումը, եւ այս չէր կրնար ըլլալ իրեն նպատակը։ Բայց իրեն հարստահարել եւ լքեալ եւ անօգնական գիրքը, եւ իսլամական կրկին պետութեանց քմահաճ կամքին մատնուիլը, անհատական հաճոյից ձեռք խաղալիք դառնալը, եւ անխիղճ եւ անօրէն կուսակալներէն տառապիլը, զիրենք կը յուսադրէր, թէ ոչ կացութեան բարւոքումը, գոնէ մեղմացումը ձեռք ձգել, եթէ Արեւմուտքէ զօրաւոր ձեռք մը իրենց պաշտպան կանգնէր։ Այս ակնկալութեան ալ իբր հիմ նշան կրնային առնել հռոմէադաւան օտարազգիներուն եւ համազգիներուն՝ պապերու եւ թագաւորներու եւ հանրապետութիւններու կողմէ հովանաւորուիլը, եւ անկէ յառաջ եկած որեւէ չափով օգուտը։ Այս տեսութեան հետեւողներէն ոմանք անհատաբար գործելով, կրնային հիմնապէս եւ անպայման կերպով հռոմէադաւանութեան յարիլ, սակայն անոնք որ հանրային պաշտօնեայ կամ գործիչ լինելու պարտքը կը վայելէին, երբեք անպայման յարակցութեան ձեւին հետեւող չէին, այլ կը փափաքէին փոխադարձ այնպիսի գետին մը գտնալ, որ Հայ եկեղեցւոյ ինքնութիւնը պահելով, եւ հայադաւան եւ հայածէս գրութեան հիմնակէտերը չխախտելով, երկկողմանի համակրութիւն մը կարենար կնքուիլ։ Մինչեւ աստիճան մը կրնային զիջողութիւններ եւ զոհողութիւններ ալ յանձն առնել, միայն թէ Հայ եկեղեցւոյն եւ դաւանութեան, աթոռին եւ ծէսին ինքնութիւնը չջնջուէր, եւ պապական ամենակուլ ձգտումներու չափաւորութիւն մը ապահովուէր։ Այդ դիտողութիւնները հարկ սեպեցինք այստեղ յառաջ բերել, զի նորանոր երեւոյթներու հանդէպ գտնուինք առաջիկային, եւ հռոմէականութեան Հայոց համար խօսից եւ գործոց առարկայ ըլլալը պիտի տեսնենք, անոր հետեւող կամ զայն փորձող ընտիր անձնաւորութեան ձեռնարկներն ալ պիտի պատմենք, ուստի կարեւոր էր ընդհանուր տեսութեամբ մը խնդիրը լուսաբանել։ Ամէնէն աւելի պէտք է շեշտենք, թէ հռոմէականութեան մօտաւորութիւն ցուցնելով եւ բանակցութեանց մտնելով, համաձայնութեան մը հասնելու փափաքը կամ ջանքը, երբեք կանխաւ ընդունելութիւն կամ անպայման համակերպութիւն ըսել չէ. եւ ցորչափ վերջնական եւ կանոնական, վաւերական եւ պաշտօնական որոշում մը տեղի ունեցած չէ, բանակցողներ իրենց գիրքը կորուսած կամ միտքը փոխած չեն կրնար ըսուիլ։

« 1773. Օգնութեան Յոյսեր   |   1775. Աղթամարի Աթոռը »
© Gratun.org