Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Յակոբ Դ. Ջուղայեցի

1775. Աղթամարի Աթոռը

Պատմութեանս շարայարութեան անցնելով, պէտք է քաղենք Յակոբ կաթողիկոսի վերջին տարիներու եղելութիւնները, որոնք համեմատաբար հանդարտ անցան եւ նոր միջադէպներ չեն ներկայեր։ Էջմիածինի մէջ Յակոբ կաթողիկոս վերջին անգամ Ասպահանէ դառնալէ, եւ 1670 Ծնունդի ջրօրհնէքը Երեւանի մէջ կատարելէ ետքը (§ 1769), Էջմիածին եկաւ, եւ այնտեղ դադարեցաւ մինչեւ 1678 տարին, մատակարարութեամբ եւ մասնաւոր շինութիւններով զբաղեցաւ, եւ վշտակիր սիրտով դիտեց այն աղետալի անցքերը, որոնք թէ իր շուրջը եւ թէ հեռու տեղերը կը կատարուէին։ Տոչորուեցաւ եկեղեցւոյն վնասները եւ ազգին վտանգներովը, եւս առաւել ցաւելով որ չունէր այն միջոցները եւ այն ոյժերը՝ որոնք պէտք էին եկեղեցւոյն բարեկարգութիւնը եւ ազգին բարօրութիւնը պատրաստելու եւ իրականացնելու համար։ Աղթամարի աթոռը կը շարունակէր այն աննշանակ գրութեան մէջ զոր իր կարգին յիշեցինք (§ 1649)։ Հաւաքարանը իբր կաթողիկոս կը յիշէ Պաղտասարն ու Կարապետ Քռնածը, որոնց կը յաջորդէ Մարտիրոս Մոկացին, Նանենց գիւղէն եւ Գուռճի ազգատոհմէն, Փշրուկ մականունեալ, որուն օրով Մոկացիք ու Շատախցիք իրարմէ կը գժտին. եւ Շատախի իշխան Եզդին Շէր, իր գաւառը Էջմիածինի թեմ հռչակելով, Յակոբ կաթողիկոսէ վարդապետ մը կը խնդրէ իբր կաթողիկոսացու, եւ Յակոբ ալ կը զրկէ 1661-ին մէկ մը՝ որուն անունը յիշուած չէ (00. ԲԻԶ. 1197)։ Գուցէ այս պարագան էր որ Ոսկանի թելադրեց Աղթամարը Էջմիածինի արքեպիսկոպոսարաններուն կարգը դասել (§ 1750)։ Սակայն Մարտիրոս թող չի տար որ բաժանումը տեղի ունենայ. շուտով Շատախ կ՚իջնէ, եւ ազդեցութեամբ կամ բռնութեամբ, այսինքն տեղական կուսակալին ալ միջամտութեամբ, ոչ միայն Շատախը կը հպատակեցնէ (00. ԲԻԶ. 1198), այլեւ Վան, Բերկրի, Արճէշ, Խլաթ, Բաղէշ, Մուշ, Խօշապ, եւ մինչեւ Ամիդ, իրեն ներքեւ առնելու հրովարտակ կը ստանայ, սուլտան Մահմուտէ, յայտարարելով թէ այս գաւառներ ընդ տէրութեամբ քով են, սակայն ի յերկիրն Պարսից նստող խալիֆայն, զարդիւնս սոցա ժողովեալ տանի յերկիրն Պարսից (ՋԱՄ. 93)։ Բայց Յակոբ կաթողիկոս կը յաջողի նոր հրովարտակով վիճակները ետ առնուլ, եւ Վանայ առաջնորդ Պողոս վարդապետի վրայ կը դարձնէ, իբրեւ վիճակ Վարագայ, առանց յիշելու Էջմիածինի անունը, որովհետեւ թշնամութիւն գոյր ի մէջ Պարսից եւ Օսմանցւոց։ Յակոբ խոհեմութիւն սեպեց Էջմիածինի անունը չտալ, զի հատցին թունալի լեզուք նոցին, որք զմեծ քէն առեալ, արծարծէին ի յականջս Օսմանցւոց, թէ զարդիւնս տանին ի յերկիրն Պարսից։ Երեւանցին ցաւելով կը յաւելու, թէ մինչեւ ցայժմ ունին զայս սովորութիւն՝ Օսմանցւոց կողմանց սեւագլուխքն (ՋԱՄ. 95)։ Յակոբ գործին վերջնական յաջողութեան համար հաճեցաւ վճարել տալ Մարտիրոսին՝ եւ Աղթամարի իշխող Ապտուլլահ Չէլէպիին, անոնց պահանջած գումարները իբրեւ իրենց առձեռն ծախքերուն եւ վնասներուն փոխարէն (ՋԱՄ. 94)։ Մարտիրոս այլեւս նոր փորձ չըրաւ, եւ վախճանեցաւ 1663-ին։

« 1774. Քաղաքական Տեսակէտներ   |   1776. Աղթամարի Կաթողիկոսներ »
© Gratun.org