Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Յակոբ Դ. Ջուղայեցի

1778. Լեհահայոց Գործերը

Լեհահայոց գործերը պատմած ենք մինչեւ Յակոբ կաթողիկոսէ նուիրակ յղուած Պօղոս Եւդոկիացի վարդապետին բռնի վտարումը 1655 հոկտեմբեր 29-ին (§ 1744), ուսկից ետքը Կղեմէս Կալանոս եւ Ալսիղիոս Փիթու աւելի համարձակութեամբ հետեւեցան Լեհահայերը լատինացնելու ձեռնարկին, իրենց վարժարանէն ելած նորահաս երիտասարդները քահանայացնելով, իբրեւ կամակատար գործիքներ, զի հին քահանաներ միշտ դժկամակ էին նորամուտ փոփոխութեանց, եւ առիթներէ կ՚օգտուէին անոնք թօթափելու համար։ Այսպէս էին Ներսէս Եազլովիցի նախանդամ երէցը (ԲՌՆ. 161), եւ Արեւելք ձեռնադրուած երկու Լեհաստանցի քահանաներ, որոնց մէկը Յովհաննէս Բեռնարդովիչ է կոչուած (ԲՌՆ. 170), իսկ միւսին անունը չէ յիշուած (ԲՌՆ. 169), որոնք վերջէն, գոնէ առերեսս, ստիպուեցան հպատակիլ, Կալանոսի կողմէն պետական զօրութեամբ սպառնացուած վտանգներու հանդէպ։ Իսկ Նիկոլ միշտ իր երկդիմի ընթացքը կը շարունակէր, սկիզբները դիմադրութիւն ցուցնելով լատինամիտ փոփոխութեանց ժողովուրդէ չլքուելու համար, եւ վերջէն համակերպութիւն յայտնելով, ինչպէս կը գրէ Փիթու, թէ Նիկոլին հետ յաջողէր մեզ յամենայնի՝ վասն ամի ամի թոշակին երկերիւր դահեկանաց (ԲՌՆ. 42)։ Հայոց կաթողիկոսինկողմէն նոր նւիրակ մը կը հասնէր Ուլահաց երկիրը, որ գիրերով կը ջանար Լեհահայերը իրենց հայրենաւանդ դաւանութեան եւ ծէսին մէջ պահել, սակայն միշտ միեւնոյն կերպերով ընդունայն եղեն ջանք նուիրակին (ԲՌՆ. 52)։ Ճիշդ այդ միջոցին կը մեռնի Կղեմէս Կալանոս, Իլվովի մէջ 1666 մայիս 14-ին, եւ Հայոց մայր եկեղեցւոյն մօտը կը թաղուի մայիս 17-ին։ Կալանոս 56 տարեկան մեռած կըսուի (ԲՌՆ. 52), որով 26 տարեկան եղած կըլլայ երբ Վրաստան զրկուեցաւ, եւ 30 տարեկան երբ Կ. Պոլսոյ Հայոց մէջ սկսաւ աշխատիլ (§ 1692)։ Քիչ առաջ մեռած էր եւ Բոնավենդուրա աշխատաւոր եղբայրը (ԲՌՆ. 178), որով միայն մնաց Ալսիզիոս Փիթու, եւ Կալանոսի յաջորդեց փոխանակ տեսչի պաշտօնով, թէպէտ 28 տարեկան էր տակաւին, եւ սիջակ յուսմունս, այլ յաջողակ էր ի լեզուս, եւ լիովին տեղեակ Կալանոսի ուղղութեան (ԲՌՆ. 178)։ Փիթու ինքզինքը դրաւ Իլվովի լատին արքեպիսկոպոսին եւ Լեհաստանի պապական նուիրակին տրամադրութեան ներքեւ, որով կրցաւ դիմադրել Նիկոլի պահանջներուն դէմ։ Իրեն աջակից ունեցաւ Յովհաննէս Կերիմովիչ Հայ եպիսկոպոսը, որ Նիկոլին քեռայրին եղբայրն էր, եւ անոր փոխադրութիւնը կը վարէր։ Կերիմովիչ Լեհաստանի մէջ Լատինաց մոտ առնելէ ետքը Էջմիածին գացած էր, եւ մինչեւ Պուղտանի կամ Մոլտավիոյ եպիսկոպոսութեան բարձրացած, ժողովուրդինհետ գժտած եւ Երուսաղէմ քաշուած, իբր 7 տարի հոն մնացած յետոյ Հռոմ երթալով հռոմէադաւանութիւն ընդունած, իբր 5 տարի ալ հոն կեցած, ետքէն Լիվօռնոյ անցած, եւ վերջապէս Իլվով գալով Կալանոսի պաշտպանութեամբ փոխանորդ նշանակուած էր (ԲՌՆ. 50)։

« 1777. Կիլիկիա և Երուսաղէմ   |   1779. Փիթուի Տեսչութիւնը »
© Gratun.org