Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Յակոբ Դ. Ջուղայեցի

1779. Փիթուի Տեսչութիւնը

Փիթու իր առաջին քաջութիւնը ցուցուց Իլվովի վանական եկեղեցւոյն աւագերէց Սիմէոն քահանային դէմ, որ հաւատարիմ կը մնար Հայ ծէսին ամբողջութեան։ Անոր մօտ իրեն աշակերտներէն երիտասարդ քահանայ մը դրաւ, եւ անոր վկայութեամբ Սիմէոնը բանտարկել տուաւ։ Հայոց քաղաքապետին սպառնացաւ, թէ Սիմէոնը պաշտպանելով զգլուխ իւր տուժեսցի (ԲՌՆ. 58), վերջապէս կերպ կերպ բարուրանլներով քահանան աքսորել տուաւ 1666 յուլիս 16ին (ԲՌՆ. 61)։ Անկէ ետքը Փիթու՝ Նիկոլն ու Կերիմովիչ մէկտեղ առնելով Լեհաստանի հայաքաղաքները այցելութեան կ՚ելլայ, ծիսական փոփոխութիւնները հաստատելու։ Յուլիս 31-ին Եաղլովից կը հասնին, ուր յաջորդ օրը, հին տոմարով յուլիս 22-ին Վարդավառի տօն կը կատարեն, եւ կանխաւ յիշուած փոփոխութիւններէն զատ (§ 1744), Յայսմաւուրքի մէջ ալ 41 կարծեցեալ մոլորութիւններ ուղղագրեցին, զորս միառմի կը յիշէ Փիթու (ԲՌՆ. 64-67)։ Օգոստոս 12-ին կ՚երթան Կամենից, ուր դժուարութեան կը հանդիպին ժողովուրդին կողմէն, եւ մինչեւ հոկտեմբեր 6 այնտեղ կը մնան, եւ ամէն տեսակ սպառնալիք, պետական միջամտութիւն, արքայական հրաման, եւ ճարտար դարձուածներ կը գործածեն մինչեւ որ կերպով մը Կամենիցացիները նորամուտ փոփոխութեանց յանձնառու ընեն, գոնէ առ երեսս (ԲՌՆ. 93)։ Իրենց յաջողութեան որոշիչ փաստ կ՚ընեն Էջմիածինի նուիրակ Պօղոս Եւդոկիացիէ (§ 1744) գրուած երկդիմի նամակ մը (ԲՌՆ. 92)։ Հռոմէականութեան այդ յաջողութիւնները տեղի կ՚ունենային շնորհիւ Նիկոլի, որուն կողմէ կը տրուէին փոփոխութեանց հրամանները, եւ Հռոմի պապութիւնն զայն կը պաշտպանէր եւ կը վարձատրէր, թէպէտեւ շատ լաւ գիտէր թէ որպիսի որ էր իրեն գործիք ըրած անձը։ Պապական պաշտօնեաներ իրենց նամակներով կը հաստատէին, թէ գայթակղութիւնք տարօրինակք են զորս առնէ արքեպիսկոպոսն Հայոց Իլվովայ, ունելով կանայս կասկածելիս՝ ընդ որս կեայ եւ հաղորդութիւնս առնէ, թէ յուզեր ելանել ի տղմոյն յոր թաթաւեալն է (ԲՌՆ. 99), եւ թէ ժպրհեցաւ կոչել անդրէն առ ինքն զկինն, զոր արձկեալ էր (§ 1743)։ Պէտք կըզգային որ Նիկոլ թողցէ զկենցաղ իւր խայտառակ եւ արձակեսցէ զկանայսն (ԲՌՆ. 101), բայց միւս կողմանէ լաւագոյն կը սեպէին, յետս կալ ի կատարելոյ զյանձնարարութիւն պատուէրին, զի մի՛ այսու խափանեսցի այն խորհուրդ օգտակար (ԲՌՆ. 102)։ Անգամ մը Նիկոլ կը պատրաստուի Հռոմ երթալ Փիթուի ընկերակցութեամբ, եւ 1667 սեպտեմբեր 26-ին կու գան Քրաքով (Krakow կամ Cracovie), բայց Թաթարներու եւ Խազախներու ասպատակութեանց պատճառով, միտքերնին փոխելով Իլվով կը դառնան հոկտեմբեր 19-ին, ուր գործը ձեռք կ՚առնէ Յովսէփ Կարացիոյի կրօնաւորը (Giuseppe Grazioli), որ Հռոմէ Կալանոսի յաջորդ նշանակուած էր։ Սա շահելու կերպերը չգիտնալուն, Նիկոլի կողմէ խստութեանց կը հանդիպի, իր ձեռնարկներուն դիմադրութիւն կը տեսնէ, եւ հիւանդութեան մէջ ալ արգահատանք չի գտնար, եւ կը մեռնի 1667 դեկտեմբեր 30-ին, 39 տարեկան եղած ատեն։ Նորէն առժամեայ տեսչութեան անցաւ Փիթու, որ գիտէր երբեմն շողոքորթելով եւ երբեմն պնդելով Նիկոլը գործածել (ԲՌՆ. 109)։ Հաւանեցաւ իսկ անոր ընկերանալ՝ երբ 1668 յուլիս 31-ին Նիկոլ Կամենիցի եւ Եազլովիցի տօնավաճառներուն կ՚երթար՝ իր սովորական ձիերու առեւտուրին համար (ԲՌՆ. 111), որուն կը ներուէր այս գործը, երբ միւս կողմէն կը բանտարկուէր հայ վարդապետ մը՝ որ նոյն տօնավաճառին մէջ ի վաճառականութիւն էր պարապեալ։ Բայց գումար մեծ արծաթոյ գործը կը կարգադրէ, եւ վարդապետը ազատ կը թողուի (ԲՌՆ. 188)։ Փիթու այս առիթէն օգտուեցաւ նոյն տեղերը հռոմէադաւանութեան տարածման աշխատելու, եւ Նիկոլի հետ Իլվով դարձան սեպտեմբեր 6ին (ԲՌՆ. 112)։ Այդ մանրամասնութիւնները յառաջ կը բերենք որպէսզի մօտէն տեսնուի, թէ ինչ միջոցներ կը գործածուէին, եւ ինչ անձեր գործիք կ՚ըլլային Հայերը հռոմէադաւանութեան բռնադատելու համար։

« 1778. Լեհահայոց Գործերը   |   1780. Նիկոլ Հռոմ Կոչուած »
© Gratun.org