Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Յակոբ Դ. Ջուղայեցի

1781. Թէոդորոս Վարդանեան

Պատմութիւնը որոշակի չի պատմեր, թէ ինչ կը մտածուէր եւ ինչ կը գործուէր Էջմիածինի մէջ Լեհահայերու կացութեան նկատմամբ։ Ընդհանուր յիշատակներ միայն կը ցուցնեն թէ գործը բարձիթողի եղած չէր։ Պօղոս Եւդոկիացիին նուիրակութենէն ետքը (§ 1744), Վալաքիոյ նուիրակին Լեհահայերով զբաղիլը յիշեցինք (§ 1778), նոր պարագայ մըն ալ այս անգամ կելնէ առջեւնիս։ Նիկոլի Լեհաստանէ հեռացած ըլլալը լսուելով, Յակոբ կաթողիկոս հերձուածող կաթողիկոս Էջմիածնի կոչուած Լատին պատմիչէն (ԲՌՆ. 218), պատեհը յարմար կը տեսնէ եպիսկոպոս մը ղրկել Լեհաստան իբրեւ Նիկոլի յաջորդ, եւ այս պաշտօնին կը կոչէ Թէոդորոս Վարդանովիչ վարդապետը, որդի ականաւոր դատաւորի Հայոց Իլվովի, եւ եղբօրորդի Ստեփանոս Վարդանովիչ վարդապետի, որ կը կոչուի քարտուղար կաթողիկոսին, եւ է նոյնինքն Ստեփանոս Իլվովցի կամ Լեհացի վարդապետը (§ 1712), յազատ տանէ Վարդանեանց (ԿԱՄ. 140), այլուր յազատ տանէ Պերնադովեանց ըսուած (ԿԱՄ. 144), Վարդան հայկական անունին լատինակերպ ծամածռութեամբ։ Թէոդորոս Լեհաստանի լատին հաստատութեանց մէջ ուսանելէ, եւ փիլիսոփայական գրութեանց վրայ ի պայքար հակառակութեանալ մտնելէն ետքը, Էջմիածին կոչուած էր հօրեղբօրմէն, եւ քահանայութեան եւ վարդապետութեան բարձրացած։ Այս անգամ ալ Կոստանդնուպոլսոյ մէջ 1671 օգոստոս 13-ին Վերափոխման կիրակին (ԿԱՄ. 259), Լեհահայոց եպիսկոպոս ձեռնադրուելովը դեռ եւս կը ղրկուէր (ԲՌՆ. 219) 1671 օգոստոս 28 կոնդակով (ԿԱՄ. 265), ժողովորդը հովուելու իբրեւ աթոռակալ եւ տեղապահ եւ Նիկոյի մահուընէ ետքը իբր առաջնորդ հովիւ եւ տեսուչ (ԿԱՄ. 264)։ Բայց քանի մը օր ետքը 1671 սեպտեմբեր 1-ին կոնդակով, առաքելական եւ հայրապետական իշխանութեամբ ուղղակի առաջնորդ հովիւ եւ տեսուչ Լեհած երկրին կանուանուի Թէոդորոսը (ԿԱՄ. 260), որպէսզի իշխանութիւնը վարէ՝ Հայոց եկեղեցւոյ կանոնաց համեմատ, զոր Լատինը կը մեկնէ, զի դարձուսցէ զժողովուրդն Հայոց, որ միութեամբն խառնեալ էր յեկեղեցին Հռոմայ, անդրէն յիշխանութիւն հերձուածող կաթողիկոսին։ Փիթու տակաւին Հռոմ չէր հասած, երբոր Թէոդորոս Լեհաստան հասաւ, բայց չուզեց ետ դառնալ, եւ ուղեւորութիւնը շարունակեց։ Լոպէլլի եւ Պոսիի դիմեցին Լեհաց Միքայէլ Վիսնէցովսքի թագաւորին (Koributh Wisnoviecki), որ 1669-ին յաջորդած էր հրաժարեալ Յովհաննէս Քազիմիրի, պնդելով մանաւանդ թէ Իլվովի Հայ եպիսկոպոսը դեռ կենդանի է եւ յաջորդին ընտրութիւնը պահեալ է արքային Լեհահայոց Իլվով մտաւ, բայց այս անգամ անոր դէմ ելաւ Կերիմովիչ, որովհետեւ ինքն կը տածէր յոյս ընդունելոյ Հռոմէն զյաջորդութիւնն (ԲՌՆ. 220)։ Գործը պետութեան առջեւը ելաւ, Թէոդորոս ալ Վարշաւա գնաց, Լեհահայոց բռնած ուղղութիւնը ինքն ալ պաշտպանեց, թէ Հայերը իրենց կաթողիկոսով արդէն միացած են Հռոմի եկեղեցիին հետ, եւ ոչ թէ նոր միութիւն մը կը կնքեն, սակայն հակառակ կողմը զօրացաւ։ Առաջարկուեցաւ որ Հռոմ երթայ, բայց յանձն չառաւ, եւ ստիպուեցաւ Վենետիկ իջնայ, անկէ Արեւելք երթալու համար, եւ ուղղակի Բերիա գնաց։ Կը յիշուի թէ Թէոդորոս վերջէն Սպանիա գացած (ԲՌՆ. 221), եւ այնտեղ Դոմինիկեան վանքը քաշուած ըլլայ հռոմէականութիւն ընդունելով, սակայն Լատին պատմիչն ալ չի հաւատար Թէոդորոսի հռոմէադաւան դառնալուն, եւ կը գրէ թէ մեծի կասկածանաց է գործն, եւ դժուարին է նման հաւատալ (ԲՌՆ. 222)։ Թէոդորոսի գերեզմանը կը յիշուի Հռոմի մէջ, ուր մեռած է 1700 փետրուար 12-ին (ԿԱՄ. 259)։ Անգամ մըն ալ դիտել կու տանք թէ հայադաւանութիւնը, իր թոյլատու եւ լայնախոհ սկզբունքներուն զօրութեամբ, երեք առաջին ժողոներու դաւանութեան համաձայնող եկեղեցիները՝ քրիստոնեայ ընդհանրական եկեղեցիէն դուրս չէր սեպեր, որով կրնար անոնց հետ միութեան մէջ հռչակել զինքն։ Իսկ Թէոդորոսի Սպանիա անցնելուն պարագաները, եւ անոր վախճանը ուրիշ կողմէ ծանօթ չեն։

« 1780. Նիկոլ Հռոմ Կոչուած   |   1782. Հռոմի Ձեռնարկները »
© Gratun.org